Tóm tắt: Hưng Yên là một tỉnh giàu truyền thống văn hóa, nơi lưu giữ nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, mang đậm bản sắc vùng đồng bằng Bắc Bộ. Bài viết tập trung làm rõ chủ trương của Đảng bộ tỉnh Hưng Yên đối với công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa trên địa bàn tỉnh và những kết quả đạt được từ năm 2015 đến năm 2025; trên cơ sở đó đề ra một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh trong thời gian tới.
Từ khóa: Bảo tồn, phát huy; di sản văn hóa; Hưng Yên; 2015-2025
1. Chủ trương của Đảng bộ tỉnh Hưng Yên
Di sản văn hóa là sản phẩm vật chất, tinh thần có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác, bao gồm di sản văn hóa vật thể (di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia) và di sản văn hóa phi vật thể (tiếng nói, chữ viết; ngữ văn dân gian; nghệ thuật trình diễn dân gian; tập quán xã hội và tín ngưỡng; lễ hội truyền thống; nghề thủ công truyền thống; tri thức dân gian). Trên cơ sở nhận thức rõ giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc, trong sự nghiệp đổi mới đất nước gần 40 năm qua, Đảng luôn nhất quán quan điểm coi trọng công tác bảo tồn, phát huy giá trị các di sản văn hóa, xem công tác bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa dân tộc là nhiệm vụ quan trọng trong xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
Đại hội XII (2016) của Đảng chủ trương: “Xây dựng môi trường văn hóa, đời sống văn hóa lành mạnh trong hệ thống chính trị”1; “Huy động sức mạnh của toàn xã hội nhằm bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc; khích lệ sáng tạo các giá trị văn hóa mới, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, làm giàu văn hóa dân tộc. Xây dựng cơ chế để giải quyết hợp lý, hài hòa giữa bảo tồn, phát huy di sản văn hóa với phát triển kinh tế - xã hội”2.
Đại hội XIII (2021) của Đảng nhấn mạnh coi văn hóa là một trong 4 trụ cột của quá trình phát triển kinh tế - xã hội. “Phát triển con người toàn diện và xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, để con người, văn hóa Việt Nam thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, động lực phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc”3. Đối với công tác bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa, Đại hội XIII đưa ra các định hướng như: đẩy mạnh số hóa, xây dựng cơ sở dữ liệu di sản quốc gia; ứng dụng công nghệ hiện đại trong bảo tồn; kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, bảo đảm tính nguyên gốc của di sản trong khi vẫn tạo ra giá trị kinh tế - xã hội; tăng cường quảng bá di sản ra thế giới, nâng cao vị thế Việt Nam thông qua ngoại giao văn hóa; khẳng định vai trò cộng đồng là chủ thể bảo tồn, coi nhân dân là trung tâm trong quá trình phát huy di sản. Tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc (11-2021), cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng khẳng định: Di sản văn hóa là “tài sản vô cùng quý báu do Tổ tiên, Cha ông ta mấy nghìn năm để lại”4; do đó cần “quan tâm hơn nữa đến việc bảo tồn, tôn tạo và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc, các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể của các vùng, miền, của đồng bào các dân tộc”5.
Thực hiện chủ trương của Đảng, Đại hội Đảng bộ tỉnh Hưng Yên lần thứ XVIII nhiệm kỳ 2015-2020 tháng 10-2015, chủ trương “Xây dựng con người Hưng Yên phát triển toàn diện đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững của tỉnh”6. Về bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh, Đại hội xác định: “Coi trọng bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa quan tâm phát triển du lịch tương xứng với tiềm năng lợi thế của tỉnh, xây dựng khu di tích Phố Hiến thành điểm du lịch quốc gia”7. Như vậy, công tác bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa được lồng ghép vào chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, với mục tiêu xây dựng Hưng Yên trở thành tỉnh văn minh, hiện đại nhưng vẫn giữ được bản sắc văn hóa truyền thống. Năm 2015, Tỉnh ủy ban hành Chương trình hành động số 22-CTr/TU về thực hiện NQTƯ 9 khóa XI, chủ trương tập trung xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành, tăng cường nguồn vốn cho di tích trọng điểm và các lễ hội lớn.
Đại hội Đảng bộ tỉnh Hưng Yên lần thứ XIX nhiệm kỳ 2020-2025, tháng 10- 2020 đánh dấu bước tiến quan trọng trong nhận thức về bảo tồn và phát huy các giá trị di sản gắn với phát triển du lịch trong phát triển kinh tế - xã hội. Đại hội chủ trương: “Nâng cao chất lượng hoạt động của các loại hình văn hóa, văn nghệ. Quan tâm đầu tư chống xuống cấp bảo tồn và giữ gìn tài nguyên văn hóa vật thể, bảo vệ, phục hồi văn hóa phi vật thể đặc sắc của tỉnh, phát huy giá trị các di tích, danh lam thắng cảnh của tỉnh… làng nghề truyền thống gắn với phát triển du lịch”8. Đặc biệt, ngày 18-10-2021, Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Hưng Yên ban hành Nghị quyết số 13-NQ/TU về “Chương trình bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa, di tích lịch sử gắn với phát triển du lịch tỉnh Hưng Yên giai đoạn 2021-2025, tầm nhìn đến năm 2030”. Nghị quyết nhấn mạnh các mục tiêu: bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, di tích lịch sử; gắn kết di sản với phát triển du lịch, tạo sản phẩm văn hóa hấp dẫn; nâng cao đời sống nhân dân, giáo dục truyền thống yêu nước và làm phong phú kho tàng di sản dân tộc.
Từ các chủ trương trên, Đảng bộ tỉnh Hưng Yên đã chỉ đạo các cấp chính quyền, sở, ban ngành và cộng đồng triển khai nhiều giải pháp cụ thể, đạt được những kết quả đáng ghi nhận.
2. Chỉ đạo thực hiện và một số kết quả
Giai đoạn 2015-2020:
Về quản lý và bảo tồn di sản, với vị thế là vùng đất văn hiến lâu đời, nơi có nhiều di tích lịch sử - văn hóa cùng hệ thống lễ hội, phong tục, tập quán, làng nghề phong phú, công tác quản lý và bảo tồn di sản văn hóa ở tỉnh Hưng Yên đã được chú trọng triển khai, gắn với yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Thực hiện chủ trương của Đảng bộ tỉnh Hưng Yên, UBND tỉnh đã ban hành nhiều văn bản quan trọng: Kế hoạch số 99/KH-UBND ngày 11-7-2019 “về bảo vệ và phát huy giá trị bảo vật quốc gia”; Quyết định số 39/2019/QĐ-UBND 20-11-2019, “quy định quản lý di tích, di vật, bảo vật quốc gia”… Đây là cơ sở pháp lý quan trọng, giúp công tác quản lý di sản có định hướng và tính thống nhất cao. Bên cạnh đó, chính quyền các cấp đã phát huy vai trò của các tổ chức Đảng, Mặt trận Tổ quốc, đoàn thể nhân dân trong tuyên truyền, vận động, huy động nguồn lực xã hội hóa để tu bổ, gìn giữ di tích. Các dòng họ, làng xã đóng vai trò quan trọng trong gìn giữ phong tục, lễ hội và phát triển nghề truyền thống, tạo nên sức mạnh cộng đồng trong bảo tồn di sản.
Về tu bổ di tích, công tác bảo tồn và phát huy giá trị các di tích văn hóa, lịch sử được cụ thể hoá bằng các kế hoạch, quyết định, đáng chú ý là Kế hoạch số 99/KH-UBND, ngày 11-7-2019, về bảo vệ, bảo quản và phát huy giá trị bảo vật quốc gia trên địa bàn tỉnh Hưng Yên; Quyết định số 39/2019/QĐ-UBND, ngày 20-11-2019 quy định quản lý di tích, di vật, bảo vật quốc gia trên địa bàn tỉnh Hưng Yên. Trên cơ sở đó, tỉnh đã thực hiện tu bổ, chống xuống cấp cho 105 di tích (74 di tích cấp quốc gia, 31 di tích cấp tỉnh) với tổng kinh phí trên 200 tỷ đồng. Đầu tư phục hồi, xây dựng một số di tích trọng điểm của tỉnh như: Nhà lưu niệm lực lượng Nữ du kích Hoàng Ngân Hưng Yên và Liệt sỹ, Anh hùng LLVT nhân dân Vũ Thị Kính (thị xã Mỹ Hào); Đền thờ danh nhân Nguyễn Trung Ngạn (huyện Ân Thi); đền thờ Triệu Việt Vương (huyện Khoái Châu); Nhà tưởng niệm Trung tướng Nguyễn Bình (huyện Yên Mỹ); đền thờ Quốc tổ Lạc Long Quân (thành phố Hưng Yên)9.
Về phát triển du lịch văn hóa, phát triển du lịch tỉnh Hưng Yên gắn chặt với công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Tỉnh đã chú trọng khai thác lợi thế hệ thống di tích dày đặc và nhiều di tích quốc gia đặc biệt và di sản phi vật thể như hát trống quân Dạ Trạch, lễ hội Phố Hiến, lễ hội Chử Đồng Tử - Tiên Dung. Các tuyến du lịch văn hóa - tâm linh được hình thành, kết nối đền Mẫu, Văn Miếu Xích Đằng, Phố Hiến, làng nghề truyền thống và các khu di tích cách mạng. Song song với đó, tỉnh ban hành các đề án, chương trình hành động nhằm gắn kết tu bổ di tích với phát triển sản phẩm du lịch, tổ chức hội thảo xúc tiến, liên kết vùng để quảng bá điểm đến. Nhờ vậy, hình ảnh “Hưng Yên - miền quê di sản” ngày càng được khẳng định, góp phần đưa du lịch trở thành ngành kinh tế quan trọng, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về gìn giữ bản sắc văn hóa trong bối cảnh hội nhập và phát triển.
Giai đoạn 2020-2025: Để thực hiện chủ trương của Đảng bộ tỉnh Hưng Yên, UBND tỉnh ra Quyết định số 1886/QĐ-UBND, (2021) phê duyệt “Đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa tỉnh Hưng Yên đến năm 2025, định hướng đến năm 2030” xác định rõ 3 nhóm nhiệm vụ: một là, bảo tồn, trùng tu, chống xuống cấp di tích; hai là, phát huy di sản phi vật thể, nhất là lễ hội và làng nghề; ba là, xây dựng cơ chế xã hội hóa, thu hút doanh nghiệp đầu tư. Bên cạnh đó, UBND tỉnh đã ban hành 11 văn bản, cùng với 44 chương trình, kế hoạch từ các sở ngành và địa phương để triển khai.
Về quản lý và bảo tồn di sản: Thực hiện Quyết định số 2840/QĐ-UBND, ngày 30-11-2020 của UBND tỉnh Hưng Yên, trên địa bàn toàn tỉnh đã đầu tư tu bổ, chống xuống cấp cho 41 di tích xếp hạng cấp quốc gia, với tổng kinh phí khoảng 221.987,28 triệu đồng; 37 di tích xếp hạng cấp tỉnh, với kinh phí đầu tư tu bổ khoảng 149.119,838 triệu đồng và 25 di tích kiểm kê và các cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo khác, với kinh phí trên 70.000 triệu đồng. Thực hiện Kế hoạch số 178/KH-UBND, ngày 23-11-2021, của UBND tỉnh, trong năm 2023, tỉnh đã bổ sung nguồn vốn đầu tư công trung hạn giai đoạn 2021-2025, đầu tư 13 dự án tu bổ, tôn tạo di tích, với kinh phí 84.698 triệu đồng (hiện có 9 dự án đã được UBND tỉnh phê duyệt, 3 dự án đang hoàn thiện trình UBND tỉnh phê duyệt, 1 dự án tu bổ, tôn tạo đền Quốc Mẫu Âu Cơ đang triển khai lập hồ sơ xin phê duyệt chủ trương); 6 dự án do UBND cấp huyện làm chủ đầu tư, tổng kinh phí 78.660 triệu đồng10.
Về bảo tồn di sản phi vật thể, trên địa bàn toàn tỉnh các lớp truyền dạy ca trù, trống quân được tổ chức thường xuyên, thu hút hàng nghìn lượt học viên. Nhiều lễ hội truyền thống như lễ hội đền Đa Hòa - Dạ Trạch, lễ hội đền Tống Trân được phục dựng và ghi danh vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Về quảng bá và phát triển du lịch, đẩy mạnh tuyên truyền qua các ấn phẩm, video, hội chợ triển lãm, đưa các di tích như Phố Hiến, đền Phù Ủng trở thành điểm đến quen thuộc của du khách; ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số trong quản lý di sản, như nghiên cứu bảo tồn lễ hội Chử Đồng Tử - Tiên Dung gắn với du lịch. Đặc biệt, HĐND tỉnh ban hành Nghị quyết số 368/NQ-HĐND ngày 6-7-2023 phê duyệt chủ trương đầu tư Dự án xây dựng tuyến đường kết nối di sản văn hóa, du lịch và phát triển kinh tế dọc sông Hồng, với tổng vốn dự kiến khoảng 9.275 tỷ. Đây được xem là dự án trọng điểm nhằm phát huy lợi thế sông Hồng như một trục không gian văn hóa - du lịch liên vùng. Hiện nay, toàn tỉnh có 4 điểm được công nhận là điểm du lịch, đồng thời đang xây dựng mạng lưới giao thông và phương án vận tải để tăng cường kết nối du khách.
Bên cạnh những thành tựu đạt được, công tác bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh Hưng Yên còn một số hạn chế: một số di tích vẫn xuống cấp do thiếu kinh phí hoặc bị ảnh hưởng bởi đô thị hóa, sản xuất công nghiệp; việc gắn kết di sản với phát triển kinh tế, đặc biệt là công nghiệp văn hóa, chưa thực sự đồng bộ và hiệu quả cao; nguồn lực đầu tư cho văn hóa còn hạn chế, phụ thuộc nhiều vào ngân sách nhà nước. Để đẩy mạnh công tác bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh Hưng Yên trong thời gian tới cần chú ý một số nội dung sau:
Một là, tăng cường tuyên truyền và giáo dục ý thức cộng đồng. Tổ chức các chương trình giáo dục, hội thảo và chiến dịch truyền thông nhằm nâng cao nhận thức của người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, về giá trị lịch sử, văn hóa của các di sản như Phố Hiến, chùa Chuông, Văn Miếu Xích Đằng. Kết hợp di sản vào giáo dục địa phương, như: đưa các câu chuyện về Phố Hiến xưa hoặc lễ hội truyền thống vào sách giáo khoa hoặc hoạt động ngoại khóa.
Hai là, gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch bền vững. Xây dựng các tour du lịch văn hóa kết nối các di tích nổi bật như khu di tích Phố Hiến, đền Mẫu, chùa Hiến với các trải nghiệm thực tế (thưởng thức ẩm thực địa phương, tham gia lễ hội). Ứng dụng công nghệ như thực tế ảo (VR) hoặc mã QR tại các di tích để cung cấp thông tin chi tiết, thu hút du khách trong và ngoài nước. Phát triển các sản phẩm du lịch đặc trưng, chẳng hạn như làng nghề thủ công truyền thống (gốm Phù Lãng, nhãn lồng Hưng Yên) gắn với di sản.
Ba là, đầu tư tu bổ và bảo tồn di sản vật thể lẫn phi vật thể. Tiếp tục thực hiện các dự án trùng tu di tích xuống cấp (như đã làm với Văn Miếu Xích Đằng, chùa Chuông) và mở rộng phạm vi bảo tồn các di tích chưa được chú trọng. Hỗ trợ nghệ nhân, cộng đồng địa phương trong việc duy trì các di sản phi vật thể như lễ hội Phố Hiến, hát ca trù, hoặc các phong tục truyền thống, thông qua kinh phí hoặc tổ chức lớp truyền dạy.
Bốn là, ứng dụng công nghệ số hóa và hiện đại hóa quản lý di sản. Xây dựng cơ sở dữ liệu số về các di sản văn hóa của tỉnh Hưng Yên, bao gồm thông tin, hình ảnh và video, để quảng bá trực tuyến. Tạo các bảo tàng ảo hoặc ứng dụng di động giới thiệu di sản, giúp tiếp cận đối tượng trẻ và khách quốc tế.
Năm là, thúc đẩy hợp tác công - tư và xã hội hóa. Khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào các dự án phát triển du lịch văn hóa, chẳng hạn như xây dựng khu trải nghiệm Phố Hiến cổ hoặc tổ chức sự kiện văn hóa quy mô lớn. Phát huy vai trò của cộng đồng địa phương trong quản lý và khai thác di sản, trong đó người dân tham gia hướng dẫn du lịch hoặc bán sản phẩm đặc sản tại các điểm di tích.
Sáu là, kết hợp phát triển kinh tế - xã hội với bảo tồn di sản. Đảm bảo các dự án đô thị hóa, công nghiệp hóa không xâm hại di sản, thông qua quy hoạch rõ ràng và đánh giá tác động môi trường trước khi triển khai. Sử dụng lợi nhuận từ du lịch và các hoạt động văn hóa để tái đầu tư vào bảo tồn, tạo vòng tuần hoàn bền vững.
Trong những năm 2015-2025, Đảng bộ tỉnh Hưng Yên đã lãnh đạo công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa mang lại nhiều kết quả tích cực, góp phần khẳng định vị thế của Hưng Yên như một trung tâm văn hóa đặc sắc của đồng bằng sông Hồng. Trong thời gian tới, để đạt được mục tiêu dài hạn, tỉnh Hưng Yên cần tiếp tục huy động nguồn lực đa dạng, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và gắn kết chặt chẽ hơn giữa bảo tồn di sản với phát triển kinh tế - xã hội bền vững.
Ngày nhận bài:4-3-2025; ngày thẩm định: 25-8-2025; ngày duyệt đăng: 12-9-2025
1, 2. https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/ban-chap-hanh-trung-uong-dang/dai-hoi-dang/lan-thu-xii/bao-cao-chinh-tri-cua-ban-chap-hanh-trung-uong-dang-khoa-xi-tai-dai-hoi-dai-bieu-toan-quoc-lan-thu-xii-cua-dang-1600, ngày truy cập 10-9-2025
3. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb CTQGST, H, 2021, T. 1, tr. 115-116
4, 5. Nguyễn Phú Trọng: “Ra sức xây dựng, giữ gìn và phát huy những giá trị đặc sắc của nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”, Tạp chí Cộng sản, số 979, tháng 12-2021, tr. 13, 13
6, 7. Đảng bộ tỉnh Hưng Yên: Văn kiện Đại hội Đảng bộ tỉnh Hưng Yên lần thứ XVIII, lưu hành nội bộ, Hưng Yên , 2015, tr. 78, 79
8. Đảng bộ tỉnh Hưng Yên: Văn kiện Đại hội Đảng bộ tỉnh Hưng Yên lần thứ XIX, lưu hành nội bộ, Hưng Yên, 2020, tr. 83
9, 10. Theo: Báo cáo kết quả xây dựng và phát triển văn hóa Hưng Yên giai đoạn 1997-2024, phương hướng nhiệm vụ phát triển văn hóa Hưng Yên giai đoạn 2025 - 2030 và những năm tiếp theo.