Tóm tắt: Trình bày các kinh nghiệm trong luận án, luận văn ngành Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam là nhiệm vụ bắt buộc của nghiên cứu sinh và học viên cao học. Vấn đề này nếu được thực hiện tốt, sẽ góp phần quan trọng quyết định chất lượng của đề tài nghiên cứu và được đánh giá cao về năng lực nghiên cứu độc lập của tác giả công trình. Trên thực tế, bên cạnh nhiều luận án, luận văn có chất lượng tốt trong trình bày nội dung này, cũng còn không ít luận văn, luận án chất lượng trình bày kinh nghiệm còn hạn chế, phản ánh sự lúng túng của người nghiên cứu. Bài viết trao đổi về cách trình bày kinh nghiệm trong luận án, luận văn ngành Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam có giá trị tham khảo đối với nghiên cứu sinh và học viên cao học trong quá trình viết luận án, luận văn.
Từ khoá: Trình bày kinh nghiệm; luận án, luận văn; ngành lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam
Ngày nhận: 25-2-2026; Ngày thẩm định, đánh giá: 11-5-2026 ; Ngày duyệt đăng: 16-5-2026
1. Đặt vấn đề
Trong nhiều công trình nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn, việc trình bày kinh nghiệm, bài học kinh nghiệm là nội dung rất quan trọng. Bởi quá trình nghiên cứu thực tiễn đều phải hướng đến việc tổng kết, đúc rút những kinh nghiệm, bài học kinh nghiệm và cao hơn là khái quát thành lý luận. Trong đó, kinh nghiệm là mức thấp, cao hơn là bài học kinh nghiệm và tầng nấc cao nhất là lý luận. Kinh nghiệm lịch sử chính là những tri thức và kỹ năng được rút ra từ việc phân tích các sự kiện lịch sử, quá trình lịch sử trong quá khứ. Đây không chỉ là tri thức thuần túy, mà là sự đúc kết từ thực tiễn những thành công, hạn chế và cả thất bại để áp dụng vào hiện tại và định hướng thực hiện hiệu quả, chất lượng hơn trong tương lai. Kinh nghiệm lịch sử giúp nhìn nhận đúng đắn các giá trị truyền thống, tránh các sai lầm đã mắc phải trong quá khứ và phát triển bền vững. Với bài học kinh nghiệm lịch sử ở tầng nấc cao hơn được hiểu là những đúc kết, tổng hợp giá trị từ thành tựu, sai lầm và sự kiện lịch sử, quá trình lịch sử trong quá khứ nhằm rút ra nguyên lý, bài học thực tiễn. Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng: “Lý luận là sự tổng kết những kinh nghiệm của loài người, là tổng hợp những tri thức về tự nhiên và xã hội tích trữ lại trong quá trình lịch sử” (Hồ Chí Minh, 2011, T. 11, tr. 96). Với luận án, luận văn thường nghiên cứu các đề tài ở phạm vi hẹp cả về nội dung, không gian và thời gian, cho nên thông thường khi tổng kết thực tiễn chỉ đúc kết những vấn đề ở tầm kinh nghiệm lịch sử.
Phương pháp nghiên cứu. Bài viết kết hợp sử dụng nhiều phương pháp: phương pháp phân tích, tổng hợp để làm rõ tình hình thực tế mục kinh nghiệm trong các luận án, luận văn ngành Lịch sử Đảng; phương pháp so sánh, đối chiếu để chỉ ra việc cần thiết phải vận dụng cách tổng kết sự lãnh đạo của Đảng với những bài học và bài học kinh nghiệm tại các kỳ Đại hội Đảng; đồng thời, bài viết sử dụng phương pháp logic để khẳng định yêu cầu của mục kinh nghiệm trong luận án, luận văn ngành Lịch sử Đảng phải bảo đảm tính khoa học, thuyết phục người đọc.
2. Kết quả nghiên cứu và thảo luận
2.1. Một số yêu cầu chung
Quá trình nghiên cứu lịch sử, với phương châm “ôn cố, chi tân” (ôn lại chuyện cũ để hiểu biết thêm về vấn đề mới, tương lai) nên việc đúc kết kinh nghiệm lịch sử (đúc kết từ quá khứ) đòi hỏi sự kết hợp giữa tư duy khoa học và nhận thức sâu sắc về bối cảnh, sự kiện lịch sử và quá trình lịch sử. Quy trình đó bao gồm việc thu thập sử liệu, phê phán sử liệu, phân tích kết quả - nguyên nhân và đánh giá tầm ảnh hưởng, từ đó rút ra các kinh nghiệm, bài học kinh nghiệm mang tính quy luật, liên hệ thực tiễn một cách logic theo trình tự thời gian. Khi trình bày kinh nghiệm lịch sử thuộc ngành Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam yêu cầu phải tuân thủ tính đảng, tính khách quan, khoa học, bảo đảm phản ánh đúng đắn sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Qua đó, tổng kết, rút ra các kinh nghiệm, bài học kinh nghiệm mang tính quy luật, đồng thời quán triệt trách nhiệm đạo đức, phải gắn lợi ích của Đảng với lợi ích dân tộc; không lợi dụng nghiên cứu để phục vụ ý đồ cá nhân, làm tổn hại tới uy tín, danh dự, lợi ích của Đảng, của dân tộc.
Điểm đặc thù nổi bật của những công trình nghiên cứu thuộc ngành Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, trong đó luận án của nghiên cứu sinh, luận văn của học viên cao học không thể thiếu nội dung trình bày kinh nghiệm lịch sử. Đây là nội dung đúc kết, tổng hợp những kiến thức, kỹ năng, thành tựu đạt được sau quá trình nghiên cứu đề tài luận án, luận văn với những kinh nghiệm giá trị cho hiện thực. Một luận án, luận văn đúc kết và luận giải được những kinh nghiệm hay, khoa học, thuyết phục sẽ giúp người đọc hiểu sâu hơn về đề tài nghiên cứu, nắm bắt được những giá trị cốt lõi và ứng dụng vào thực tiễn một cách hiệu quả. Do đó, nghiên cứu sinh, học viên cao học khi viết luận án, luận văn cần quan tâm dành thời gian và tâm huyết để trình bày tốt các kinh nghiệm trong luận án, luận văn của mình. Việc trình bày nội dung này cần được thực hiện theo những yêu cầu cơ bản mới bảo đảm chất lượng, góp phần vào sự thành công của luận án, luận văn.
2.2. Yêu cầu về đúc kết các kinh nghiệm trong luận án, luận văn
Đây là vấn đề rất quan trọng, người nghiên cứu phải thực hiện tốt những nội dung cơ bản theo tiến trình lịch sử của đề tài luận án, luận văn, trên cơ sở đó xác định chính xác những kinh nghiệm cần đúc rút. Cần lựa chọn những kinh nghiệm có giá trị, tính thực tiễn cao, có thể áp dụng vào những lĩnh vực liên quan hoặc những tình huống tương tự. Sắp xếp các kinh nghiệm theo thứ tự lôgic, hợp lý, tạo sự dễ hiểu cho người đọc.
Thực hiện yêu cầu này, cần chú ý giải quyết đúng những đòi hỏi sau:
Một là, các kinh nghiệm được đúc kết phải bám sát nội dung nghiên cứu của đề tài luận án, luận văn. Thông thường, đề tài luận án, luận văn đi sâu vào nghiên cứu một lĩnh vực nào đó dưới sự lãnh đạo của Đảng, hoặc đảng bộ địa phương, ban, bộ, ngành… Do đó, cần tập trung vào đúc kết từ thực tiễn lãnh đạo của Đảng hoặc đảng bộ địa phương, ban, bộ, ngành… về lĩnh vực đó. Trong thực tế, có những luận án, luận văn đúc kết kinh nghiệm không có giá trị hoặc không có tính thực tiễn, thậm chí ngoài phạm vi nghiên cứu của đề tài không liên quan đến những vấn đề tập trung nghiên cứu trong luận án, luận văn, dẫn tới không sát hợp.
Hai là, đúc kết kinh nghiệm chú ý gồm cả kinh nghiệm từ thực tiễn thành công và kinh nghiệm từ thực tiễn chưa thành công trong lãnh đạo của Đảng hoặc của đảng bộ địa phương, ban, bộ, ngành... Thực tế, đa số luận án, luận văn mới chỉ đề cập kinh nghiệm thực tiễn thành công, trong khi kết quả nghiên cứu đề tài lại đưa ra nhận xét với nhiều hạn chế, khuyết điểm mà không đúc kết những kinh nghiệm về thực tiễn chưa thành công. Vì thế, nghiên cứu sinh và học viên cao học chú ý quan tâm đến khía cạnh này, mạnh dạn đúc rút những kinh nghiệm chưa thành công, để đề tài luận án, luận văn bảo đảm nghiên cứu toàn diện, khách quan, phù hợp với kết quả nghiên cứu đưa ra.
Ba là, về số lượng kinh nghiệm được đúc kết trong luận án, luận văn cần xác định cho phù hợp, không nên đưa ra quá ít quá hoặc quá nhiều kinh nghiệm cho một luận án, luận văn. Với luận án chỉ nên đúc kết khoảng từ 4 đến 5 kinh nghiệm, còn luận văn khoảng 3 đến 4 kinh nghiệm. Trong thực tế, thời gian qua, có những luận án, luận văn chưa thực hiện được tính hợp lý này.
Bốn là, tên các kinh nghiệm đưa ra cần ngắn gọn, có tính khái quát, đúng khía cạnh của kinh nghiệm, tránh nghiêng sang góc độ yêu cầu hoặc giải pháp. Theo đó, mỗi kinh nghiệm chỉ nên chứa đựng một đến hai mệnh đề phản ánh nội dung của từng kinh nghiệm đó. Không nên đưa ra nhiều mệnh đề thể hiện nhiều nội dung trong một kinh nghiệm, dẫn tới tính khái quát không cao và khi luận giải nội dung gặp khó khăn, thiếu độ sâu sắc.
Thực tiễn cho thấy, một điển hình khi tổng kết sự lãnh đạo của Đảng đối với cách mạng Việt Nam trong các kỳ Đại hội hội Đảng gần đây, Đảng thường đúc kết 5 bài học hoặc 5 bài học kinh nghiệm, trong đó Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (Bổ sung, phát triển năm 2011) đã đúc kết 5 bài học kinh nghiệm ngắn gọn, khái quát cao, nhưng vẫn rất đầy đủ, toàn diện: “Một là, nắm vững ngọn cờ độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; Hai là, sự nghiệp cách mạng là của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân; Ba là, không ngừng củng cố, tăng cường đoàn kết: đoàn kết toàn Đảng, đoàn kết toàn dân, đoàn kết dân tộc, đoàn kết quốc tế; Bốn là, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, sức mạnh trong nước với sức mạnh quốc tế; Năm là, sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng là nhân tố hàng đầu quyết định thắng lợi của cách mạng Việt Nam”(Đảng Cộng sản Việt Nam (2011), tr.65-66).
Học tập cách tổng kết, đúc rút kinh nghiệm này, nghiên cứu sinh và học viên cao học cần chú tâm cho việc đưa ra tên các kinh nghiệm trong luận án, luận văn vừa sát hợp, vừa có tính khái quát cao, ngắn gọn, rõ các mệnh đề.
Năm là, việc sắp xếp thứ tự của các kinh nghiệm được đúc kết nêu ra trong luận án, luận văn, đòi hỏi phải bảo đảm tính lôgic, hợp lý. Thông thường kinh nghiệm trong các luận án, luận văn cần sắp xếp theo trật tự, từ những vấn đề về tư duy nhận thức trước, sau đến việc huy động, phát huy sức mạnh của các lực lượng tiến hành tổ chức thực hiện; tiếp đến là các phương pháp, hình thức thực hiện và sau cùng có thể là những vấn đề cần chú trọng gồm những nội dung trọng tâm, trọng điểm hoặc phòng, tránh những khuynh hướng sai trái trong lãnh đạo và tổ chức thực hiện…
2. 3. Yêu cầu về luận giải nội dung các kinh nghiệm
Đây là yêu cầu rất quan trọng quyết định chất lượng của luận án, luận văn và có tính thuyết phục cao đối với người đọc. Trong thực tế, nhiều tác giả của các luận án, luận văn rất lúng túng trình bày nội dung này, dẫn tới xác định không đầy đủ các vấn đề cần phải đề cập, thiếu quan tâm cho nội dung thuộc trọng tâm, trọng điểm; cá biệt có luận án, luận văn khi trình bày nội dung kinh nghiệm lại rơi vào trình bày các nhiệm vụ, giải pháp hoặc yêu cầu đặt ra, không đúng với yêu cầu của ngành Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam. Cùng với đó, khi trình bày nội dung các kinh nghiệm còn dài dòng, rườm rà, không tập trung vào những trọng tâm chính; thiếu rõ ràng, rành mạch, lôgic, khoa học; không có sự liên kết chặt chẽ giữa các vấn đề và mất cân đối giữa các nội dung cần trình bày trong một kinh nghiệm. Theo đó, để khắc phục tình trạng này và nâng cao chất lượng, đòi hỏi trong luận giải làm rõ nội dung kinh nghiệm cần tập trung đề cập các vấn đề chính sau:
Một là, trước hết, cần đánh giá vị trí, vai trò, tầm quan trọng của kinh nghiệm nêu ra đối với đề tài nghiên cứu và trong tổng thể các kinh nghiệm được đúc kết trong luận án, luận văn. Mỗi kinh nghiệm đúc rút ra đều có vị trí, vai trò, tầm quan trọng trong hệ thống các kinh nghiệm được đúc kết. Từ việc xác định đúng vị trí, vai trò, tầm quan trọng của mỗi kinh nghiệm sẽ làm cơ sở để sắp xếp đúng thứ tự của mỗi kinh nghiệm trong hệ thống các kinh nghiệm nêu ra và chủ động sử dụng dung lượng hợp lý trong quá trình luận giải nội dung để tương xứng với vai trò, tầm quan trọng của từng kinh nghiệm đó.
Hai là, làm rõ cơ sở lý luận các nội dung chứa đựng trong kinh nghiệm nêu ra. Khi nghiên cứu đề tài luận án, luận văn, bao giờ cũng phải dựa trên cơ sở lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và phải làm rõ sự vận dụng sáng tạo của Đảng hoặc đảng bộ địa phương, ban, bộ, ngành… trong lãnh đạo thực hiện một lĩnh vực nào đó. Vì thế, khi luận giải nội dung những kinh nghiệm lịch sử của đề tài nghiên cứu, cần làm rõ cơ sở lý luận của từng kinh nghiệm được đúc kết. Nhận thức đúng vấn đề này, nội dung luận giải kinh nghiệm mới có sức thuyết phục và góp phần quan trọng tạo nên chất lượng của luận văn, luận án.
Ba là, làm rõ các nội dung cụ thể chứa đựng ở từng kinh nghiệm. Đây là vấn đề chủ yếu và quan trọng nhất trong thực hiện luận giải làm rõ nội dung của từng kinh nghiệm. Với nội dung này, nghiên cứu sinh và học viên cao học cần bám sát vào các mệnh đề ở từng kinh nghiệm để phân tích luận giải. Quá trình đó, cần lấy thực tiễn của Đảng hoặc đảng bộ địa phương, ban, bộ, ngành lãnh đạo thực hiện hoạt động trong lĩnh vực đề tài nghiên cứu để minh chứng làm rõ. Cần dựa vào thực tiễn lịch sử Đảng hoặc đảng bộ địa phương, ban, bộ, ngành lãnh đạo được trình bày trong nội dung ở các chương để luận giải. Trong khai thác thực tiễn sự lãnh đạo của Đảng hoặc đảng bộ địa phương, ban, bộ, ngành bao gồm cả những thành công và chưa thành công, các nhận định, đánh giá nêu ra phải dựa trên các số liệu, tư liệu có độ tin cậy, tính thuyết phục cao.
Một điểm cần chú ý khi khai thác thực tiễn lịch sử được dựng lại dưới sự lãnh đạo của Đảng hoặc đảng bộ địa phương, ban, bộ, ngành ở những phần trước trong luận án, luận văn để luận giải làm rõ nội dung kinh nghiệm ở mục này cần bảo đảm tính khái quát, tránh việc nhắc lại, trùng lặp.
Bốn là, gợi mở định hướng vận đụng kinh nghiệm vào hiện tại. Đặc thù nghiên cứu đề tài thuộc ngành Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam là trên cơ sở nghiên cứu lịch sử đúc kết cả những kinh nghiệm thành công và kinh nghiệm chưa thành công trong quá khứ để tham khảo vận dụng vào thực tiễn hiện tại và tương lai, nhằm khẳng định giá trị hiện thực của các kinh nghiệm được đúc rút ở mỗi luận án, luận văn. Cho nên, nội dung luận giải sau cùng ở mỗi kinh nghiệm lịch sử đưa ra, cần gợi mở định hướng những vấn đề cần vận dụng các nội dung trong từng kinh nghiệm vào hiện tại và tương lai trong hoạt động lãnh đạo của Đảng, hoặc đảng bộ địa phương, ban, bộ, ngành… Khi trình bày những gợi mở định hướng vận dụng này cần bám sát nội dung của kinh nghiệm và căn cứ vào thực tiễn hiện tại để đưa ra những nội dung, yêu cầu và giải pháp sát hợp, không gượng ép.
3. Kết luận
Trình bày nội dung mục kinh nghiệm trong luận án, luận văn của nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam là kỹ năng quan trọng thể hiện tính khoa học, nhằm thực hiện chức năng đúc kết, tổng hợp những kiến thức, thành tựu đạt được sau quá trình nghiên cứu, thực hành. Đây chính là phần then chốt giúp người đọc nắm bắt được giá trị cốt lõi, giá trị ứng dụng của toàn bộ công trình nghiên cứu. Vì vậy, việc trình bày nội dung mục kinh nghiệm trong luận án, luận văn phải bảo đảm tính khoa học, thuyết phục người đọc. Đây là yêu cầu đối với mỗi nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam khi viết luận văn, luận án.
Tài liệu tham khảo
1. Hồ Chí Minh (2011). Toàn tập, T. 11, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2011). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI. Nxb Chính trị quốc gia. Hà Nội.