Quang cảnh hội thảo

Ngày 27-11-2025, tại Hà Nội, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh tổ chức Hội thảo khoa học cấp Bộ với chủ đề “100 năm tác phẩm Bản án chế độ thực dân Pháp – Giá trị lý luận và thực tiễn (1925–2025)”, nhằm tiếp tục khẳng định tầm vóc thời đại, giá trị lý luận và ý nghĩa thực tiễn sâu sắc của tác phẩm kinh điển này trong bối cảnh hiện nay.
Chủ trì Hội thảo gồm các đồng chí: PGS, TS Nguyễn Mạnh Hùng, Phó Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương; PGS, TS Lý Việt Quang, Viện trưởng Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của Đảng; PGS, TS Đỗ Xuân Tuất, Phó Viện trưởng Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của Đảng. Tham dự hội thảo có đại diện một số ban, ngành Trung ương cùng đông đảo các nhà khoa học, nhà nghiên cứu trong và ngoài Học viện.
Phát biểu khai mạc và đề dẫn hội thảo, PGS, TS Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh: Tác phẩm Bản án chế độ thực dân Pháp của Nguyễn Ái Quốc, xuất bản lần đầu tại Paris năm 1925, là một bản cáo trạng đanh thép vạch trần bản chất tàn bạo của chủ nghĩa thực dân; đồng thời là ngọn cờ cổ vũ mạnh mẽ các dân tộc bị áp bức đứng lên đấu tranh giành quyền sống, quyền tự do, hạnh phúc và quyền dân tộc tự quyết.
Tác phẩm gồm 12 chương và phần phụ lục, tập hợp những bài viết của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trong nửa đầu thập niên 20, thế kỷ XX về chế độ thống trị của thực dân Pháp ở các xứ thuộc địa; được viết và xuất bản trong bối cảnh phong trào giải phóng dân tộc phát triển mạnh sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, thắng lợi của Cách mạng Tháng Mười Nga và sự ra đời của Quốc tế Cộng sản.
Các tham luận trình bày tại hội thảo thống nhất đánh giá tác phẩm Bản án chế độ thực dân Pháp là một thiên phóng sự điều tra sắc sảo, một bản cáo trạng hùng hồn trước “tòa án lương tri nhân loại” về hệ thống bóc lột kinh tế, áp bức chính trị, nô dịch văn hóa mà thực dân áp đặt lên các dân tộc thuộc địa; đồng thời bóc trần bản chất thật sự của chiêu bài “khai hóa văn minh”.
Nhiều tham luận làm rõ thêm bốn chủ đề lớn mà tác phẩm đặt ra: lên án chủ nghĩa thực dân; thức tỉnh các dân tộc bị áp bức; nâng cao nhận thức cách mạng; định hướng con đường đấu tranh giành độc lập, tự do. Tác phẩm thể hiện tư duy lý luận sắc sảo, khả năng vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào vấn đề dân tộc và thuộc địa, đồng thời cho thấy tài năng bút chiến, phong cách báo chí độc đáo của nhà báo - nhà chính trị Nguyễn Ái Quốc.
Tại hội thảo, PGS, TS Nguyễn Danh Tiên, Viện trưởng Viện Lịch sử Đảng, đi sâu phân tích chương “Thuế máu”, qua đó nhấn mạnh tính chiến đấu và giá trị nhân văn sâu sắc của tác phẩm. Ông dẫn lời Nguyễn Ái Quốc: “Công cuộc giải phóng anh em chỉ có thể thực hiện được bằng sự nỗ lực của bản thân anh em”, khẳng định vai trò tự lực, tự giải phóng của các dân tộc thuộc địa trong sự nghiệp đấu tranh chống ách thống trị đế quốc.


PGS, TS Nguyễn Danh Tiên phát biểu tham luận tại Hội thảo

Các ý kiến phát biểu cũng khẳng định, dưới ngòi bút của Nguyễn Ái Quốc, những người dân thuộc địa - từng bị coi là “vật liệu biết nói”, “những kẻ ngu muội cần được khai hóa” - đã trở thành chủ thể, nhân vật trung tâm của lịch sử. Người không chỉ tố cáo tội ác thực dân, mà còn đề cao phẩm giá, khát vọng sống, khát vọng tự do, bình đẳng, bác ái của con người; từ đó hình thành một chủ nghĩa nhân đạo mới, mang tính chiến đấu, khác hẳn thứ “nhân đạo hình thức” của giai cấp tư sản.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, trước những biểu hiện mới của “chủ nghĩa thực dân kiểu mới” như áp đặt kinh tế, bất bình đẳng về công nghệ, xâm lấn văn hóa…, các đại biểu cho rằng những vấn đề Nguyễn Ái Quốc đặt ra trong tác phẩm Bản án chế độ thực dân Pháp vẫn còn nguyên tính thời sự: đó là vấn đề phụ thuộc và quyền tự chủ của các dân tộc nhỏ; công lý và pháp lý trong trật tự thế giới; vai trò của tri thức, văn hóa, giáo dục tiến bộ trong giải phóng con người; cũng như trách nhiệm bảo vệ những nhóm yếu thế trong xã hội.
Kết luận hội thảo, PGS, TS Lý Việt Quang khẳng định: với nhãn quan chính trị sắc bén và tầm nhìn vượt thời đại, từ góc nhìn của một dân tộc thuộc địa, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh đã nêu ra những luận điểm mới mẻ về vị trí, vai trò, khả năng cách mạng của các dân tộc thuộc địa; về lực lượng cách mạng và vấn đề đoàn kết quốc tế. Đây là đóng góp quan trọng vào kho tàng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về vấn đề dân tộc và thuộc địa. Bản án chế độ thực dân Pháp vì vậy là tác phẩm mang giá trị lâu bền, tiếp tục khẳng định sự đúng đắn của con đường độc lập dân tộc gắn với CNXH ở Việt Nam, đồng thời là nguồn cổ vũ to lớn đối với các dân tộc yêu chuộng độc lập, hòa bình, công lý và tự do trên toàn thế giới.