Vận dụng quan điểm Hồ Chí Minh về báo chí cách mạng trong xây dựng, phát triển báo chí hiện nay

Tóm tắt: Chủ tịch Hồ Chí Minh-lãnh tụ thiên tài của dân tộc Việt Nam, người đặt nền móng và là nhà báo lỗi lạc của nền báo chí cách mạng Việt Nam. Trong tư tưởng và cuộc đời hoạt động cách mạng của Hồ Chí Minh, làm báo là làm cách mạng. Báo chí là vũ khí sắc bén trong công cuộc đấu tranh giành độc lập cho dân tộc, xây dựng, bảo vệ đất nước và đội ngũ những người làm báo là chiến sĩ trên mặt trận ấy. Học tập tư tưởng, đạo đức, phong cách báo chí Hồ Chí Minh để vận dụng vào thực tiễn xây dựng, đổi mới và phát triển báo chí cách mạng trong sự nghiệp đổi mới, hội nhập quốc tế hiện nay có ý nghĩa vô cùng quan trọng.

Từ khóa: Hồ Chí Minh; báo chí cách mạng; vận dụng, phát triển.

1. Tờ báo Thanh niên, ngày 21-6-1925, cơ quan ngôn luận của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên ra số đầu tiên, điểm mốc đánh dấu sự ra đời của nền báo chí cách mạng Việt Nam. Chủ tịch Hồ Chí Minh làm báo gần như suốt cả cuộc đời: “Tính từ ngày 18-6-1919, cho đến tác phẩm cuối cùng Thư trả lời Tổng thống Mỹ đăng trên báo Nhân Dân ngày 25-8-1969, để lại hơn 2.000 bài báo với nhiều đề tài, thể loại, văn phong cũng như hình thức thể hiện”¹. Mục đích duy nhất của Người khi làm báo là phục vụ sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc, đấu tranh thống nhất nước nhà, xây dựng CNXH và bảo vệ hòa bình thế giới.

Tháng 6-1949, trong Thư gửi lớp học viết báo Huỳnh Thúc Kháng, Hồ Chí Minh nêu 6 điểm chính của báo chí cách mạng:

“1. Nhiệm vụ của tờ báo là tuyên truyền cổ động, huấn luyện, giáo dục và tổ chức dân chúng để đưa dân chúng đến mục đích chung;

2. Mục đích là kháng chiến và kiến quốc. Để đi đến kháng chiến thắng lợi, kiến quốc thành công thì;

3. Tôn chỉ của tờ báo là đoàn kết toàn dân thi đua ái quốc. Vì vậy;

4. Đối tượng của tờ báo là đại đa số dân chúng. Một tờ báo không được đại đa số dân chúng ham chuộng, thì không xứng đáng là một tờ báo. Muốn được dân chúng ham chuộng, coi tờ báo ấy là của mình, thì:

5. Nội dung tức là các bài báo phải giản đơn, dễ hiểu, phổ thông, thiết thực, hoạt bát. Và:

6. Hình thức tức là cách sắp đặt các bài, cách in phải sạch sẽ, sáng sủa”².

Xuất phát từ mục đích, nhiệm vụ và vai trò to lớn của báo chí cách mạng, Hồ Chí Minh chỉ rõ, nghề báo là một loại hình nghề nghiệp đặc biệt, vừa là hoạt động chính trị-xã hội, vừa là hoạt động sáng tạo trong đó dấu ấn cá nhân của chủ thể sáng tạo đóng vai trò rất quan trọng. Những người làm báo phải đáp ứng tiêu chuẩn về đạo đức, chính trị và kỹ năng nghề nghiệp nhất định.

Nói chuyện tại Đại hội Hội nhà báo Việt Nam lần thứ hai (16-4-1959), Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng, nói đến báo chí trước hết phải nói đến cán bộ báo chí. Người làm báo chí cách mạng, theo quan điểm của Hồ Chí Minh, trước hết là người cán bộ cách mạng, luôn đặt quyền lợi của dân tộc, của nhân dân lên trên hết, sau đó mới là người làm nghề với những yêu cầu về nghiệp vụ. Do đó, Người nêu rõ: “những người làm báo (người viết, người in, người sửa bài, người phát hành,v.v.) phải có lập trường chính trị vững chắc”³

Tháng 9-1962, tại Đại hội lần thứ III của Hội Nhà báo Việt Nam, Hồ Chí Minh nhấn mạnh: “Cán bộ báo chí cũng là chiến sỹ cách mạng. Cây bút, trang giấy là vũ khí sắc bén của họ”⁴. Trong cách thể hiện, Người lưu ý, “làm báo phải hết sức cẩn thận về hình thức, về nội dung, về cách viết”⁵; và trước khi cầm bút viết, mỗi nhà báo phải tự đặt câu hỏi cho chính mình là “Viết cho ai xem? Viết để làm gì? Viết thế nào cho phổ thông dễ hiểu, ngắn gọn dễ đọc?”⁶.

Để làm tròn nhiệm vụ vẻ vang đó, Hồ Chí Minh yêu cầu, người làm báo không ngừng học tập, nâng cao trình độ hiểu biết chính trị và bản lĩnh nghề nghiệp. Trước hết, người làm báo cần phải tu dưỡng đạo đức cách mạng, không ngại khó khăn, hy sinh, vì nhân dân phục vụ; cố gắng trau dồi tư tưởng, nghiệp vụ và văn hóa; chú trọng học tập chính trị để nắm vững chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, đi sâu vào thực tế, đi sâu vào quần chúng lao động. Người nhấn mạnh vai trò “chiến sỹ” của người làm báo, đòi hỏi nhà báo phải kiên định lập trường, giữ vững quan điểm báo chí cách mạng, không ngừng nâng cao trình độ mọi mặt. Hơn ai hết, nhà báo phải là người chí công vô tư, có hiểu biết rộng và nhất là có cái tâm trong sáng; báo chí là một nghề, cho nên người làm báo cách mạng cần được bồi dưỡng lập trường cách mạng vững vàng, thường xuyên rèn luyện đạo đức, được đào tạo nghề nghiệp, biết ngoại ngữ...

Những người làm báo phải biết trau dồi kiến thức, học tập lý luận, lăn lộn trong thực tiễn, đi sâu vào thực tiễn, vào đời sống nhân dân, gắn bó với nhân dân. Người nêu rõ “nhiệm vụ của người làm báo là rất quan trọng và vẻ vang. Muốn hoàn thành tốt nhiệm vụ ấy thì phải cố gắng học tập chính trị, nâng cao tư tưởng, đứng vững trên lập trường giai cấp vô sản; phải nâng cao trình độ văn hóa, phải đi sâu vào nghiệp vụ của mình”⁷.

Người làm báo luôn tự rèn luyện, có ý chí tự lực, tự cường, khắc phục khó khăn. Muốn rèn nghề tốt cần có tinh thần khiêm tốn, cầu thị, ham học hỏi, không ngừng vươn lên. Hồ Chí Minh nêu rõ thực trạng trình độ nghề nghiệp của các nhà báo: “Ngoài những đồng chí đã làm báo trong những năm cách mạng và kháng chiến, số đông cán bộ báo chí ta đều mới vào nghề, vì thế mà kinh nghiệm còn ít, trình độ chưa cao. Muốn tiến bộ, muốn viết hay, thì phải cố gắng học hỏi, ra công rèn luyện”⁸.

Từ yêu cầu về phẩm chất chính trị, Hồ Chí Minh nhấn mạnh một yêu cầu quan trọng của người làm báo là phải có đạo đức cách mạng. Người phê phán chủ nghĩa cá nhân, một biểu hiện đi ngược lại của đạo đức cách mạng: “Có người chỉ muốn làm cái gì để lưu danh thiên cổ. Muốn viết bài cho oai, muốn đăng bài mình lên báo lớn. Cái đó cũng không đúng. Những khuyết điểm đó đều do chủ nghĩa cá nhân đẻ ra, họ không hiểu rằng: làm việc gì có ích cho nhân dân, cho cách mạng đều là vẻ vang⁹. Muốn tu dưỡng đạo đức cách mạng, người làm báo cần phải phê bình và tự phê bình: “Phê bình và tự phê bình là vũ khí rất cần thiết và rất sắc bén, nó giúp chúng ta sửa chữa sai lầm và phá triển ưu điểm. Vì khéo lợi dụng nó mà Đảng ta và dân ta ngày càng tiến bộ. Đối với báo chí cũng vậy. Phê bình phải nghiêm chỉnh, chắc chắn, phụ trách, nói có sách, mách có chứng. Phải phê bình với tinh thần thành khẩn, xây dựng “trị bệnh cứu người”. Chớ phê bình lung tung không chịu trách nhiệm”¹⁰.

Đặc trưng nổi bật trong cách nói, cách viết Hồ Chí Minh là tính ngắn gọn, hàm súc, rõ ràng, dễ hiểu, dễ nghe và đi vào lòng người. Các bài nói, bài viết của Người là sự kế thừa và phát triển phong cách hiền triết phương Đông-ghi ít, nhớ nhiều, ý tại, ngôn ngoại. Người đã viết nhiều bài báo, nhiều lần trực tiếp trả lời phỏng vấn báo chí trong và ngoài nước với nhiều khái niệm rộng lớn được Người thể hiện thành một câu ngắn gọn, dứt khoát, rõ ràng, dễ nhớ nhưng nói lên đầy đủ thực chất vấn đề.

Khi trả lời phỏng vấn của phóng viên Hãng tin Reuter (Anh) năm 1947, Hồ Chí Minh miêu tả chính sách đối ngoại của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa bằng một câu giản dị nhưng lại mang tính tổng quát cao: “Thái độ nước Việt Nam đối với những nước Á châu là một thái độ anh em, đối với ngũ cường là một thái độ bạn bè”. Trả lời phỏng vấn của báo Frères D’Armes năm 1948, về câu hỏi Chủ tịch ghét gì nhất, Người trả lời “Điều ác”, còn điều gì yêu nhất thì Người đáp lại “Điều thiện”; về điều gì mong muốn nhất, Người khẳng định: “Nền độc lập của nước tôi và của tất cả các nước trên hoàn cầu”; còn việc sợ gì nhất thì Người khẳng: “Chẳng sợ gì cả. Một người yêu nước không sợ gì hết và nhất thiết không được sợ gì!”¹¹.

Coi báo chí là vũ khí sắc bén trong cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc, Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến tác dụng của bài viết làm sao đến được với người đọc, làm cho người đọc hiểu nội dung bài viết một cách nhanh nhất, đúng nhất. Bởi vậy, đối với quần chúng lao động, Người luôn chọn cách viết đơn giản, dễ hiểu nhưng vẫn đầy đủ ý. Vì khi viết ra cốt để giáo dục, cổ động; nếu người đọc mà không nhớ được, không hiểu được, thì là viết không đúng, nhằm không trúng mục đích. Để bài viết đạt được tính ngắn gọn, hàm súc, cô đọng, có nội dung thiết thực, gắn với mục đích đặt ra; điều quan trọng là người viết phải rèn luyện công phu.

Hồ Chí Minh không chỉ dạy các nhà báo về quan điểm viết báo là để phục vụ nhân dân, phục vụ cách mạng, mà còn phải viết thế nào cho người đọc dễ hiểu, dễ nhớ, dễ làm theo. Dù các bài viết đó thuộc thể loại nào, phục vụ cho đối tượng người đọc nào, nói về những vấn đề cụ thể nào của cuộc sống chiến đấu, lao động hay những vấn đề lớn của đất nước, dân tộc, thời đại, theo Hồ Chí Minh, muốn viết được trong sáng, giản dị, dễ hiểu phải học cách nói của quần chúng. Người dạy: “Chớ ham dùng chữ”, “Viết phải thiết thực”. Mặc dù là người uyên bác, am hiểu văn hóa phương Đông, phương Tây, biết nhiều ngoại ngữ nhưng Người thường sử dụng từ ngữ đơn giản, thông dụng mà lại phản ánh đúng bản chất sự vật, có sức thuyết phục cao. Nhiều câu, nhiều ý trong các bài viết của Người đã đi vào đời sống và trở thành khẩu hiệu, phương châm hành động như: “Không có việc gì khó, chỉ sợ lòng không bền...” hay châm ngôn ngắn gọn, chặt chẽ: “Dĩ bất biến, ứng vạn biến”... Người phê phán những cách dùng chữ cầu kỳ, không phù hợp đối tượng và ngữ cảnh văn hóa.

Theo Hồ Chí Minh, nhà báo khi tác nghiệp, dưới bất cứ hình thức và thể loại nào đều phải chú trọng tới đối tượng cần giáo dục, tuyên truyền; phải hiểu rõ sở thích, nhu cầu, trình độ, phong tục tập quán của từng loại đối tượng để viết bài, nói chuyện, truyền đạt cho được ý định, mục tiêu, yêu cầu, nội dung quan điểm, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước, giúp người dân hiểu biết tình hình, rõ nhiệm vụ, thực hiện đúng quy định pháp luật. Người căn dặn rằng nhà báo cũng từ nhân dân mà ra, là con em của nhân dân, đi nhiều, biết nhiều nhưng không vì thế mà nói, viết những điều “cao siêu, to tát” làm cho người dân không hiểu hoặc hiểu sai. Cách tiếp cận, viết bài, đưa hình, truyền ảnh không đúng, không trúng, không phù hợp, không hấp dẫn đối tượng cần tác động, tuyên truyền thì chẳng những lao động của nhà báo uổng công, vô ích, tốn giấy mực, lãng phí tiền của, thời gian, công sức, mà ngược lại, còn gây dư luận không thuận trong xã hội.

2. Trong công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế, dưới sự lãnh đạo của Đảng, báo chí cách mạng tiếp tục giữ vững vai trò là vũ khí sắc bén trên mặt trận tư tưởng, văn hóa. Nhiệm vụ của báo chí là tuyên truyền đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, thành tựu của công cuộc đổi mới, hội nhập quốc tế của đất nước, đi tiên phong trong đấu tranh phản bác những thông tin sai lệch, những luận điệu xuyên tạc, chống phá chế độ của các thế lực thù địch. Báo chí định hướng, tuyên truyền, tạo sự đồng thuận xã hội, môi trường hòa bình, ổn định để thu hút sự ủng hộ, đầu tư phát triển kinh tế của các nước trên thế giới.

Thực hiện tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí, trong gần 35 năm đổi mới, Đảng và Nhà nước luôn quan tâm, lãnh đạo báo chí, do đó, báo chí đã phát triển khá nhanh về số lượng. Năm 2019, cả nước có “844 cơ quan báo chí với 184 báo in, 660 tạp chí in và 24 cơ quan báo chí điện tử độc lập..., hơn 19.000 nhà báo được cấp thẻ; số hội viên Hội Nhà báo Việt Nam là 23.893 người đang sinh hoạt tại 297 đơn vị cấp hội, trong đó có 63 hội nhà báo tỉnh, 19 liên chi hội và 215 chi hội trực thuộc Trung ương hội;...”¹². Phần lớn các cơ quan báo chí hoạt động đúng tôn chỉ, mục đích và định hướng chính trị, hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao. Bên cạnh sự phát triển về số lượng, các cơ quan báo chí từng bước nâng cao về chất lượng; thực hiện tốt chức năng là công cụ tuyên truyền của Đảng và Nhà nước, là diễn đàn của nhân dân, có những đóng góp tích cực, quan trọng vào những thành quả của quá trình đổi mới của đất nước.

Báo chí phản ánh sinh động thực tiễn và nguyện vọng của các tầng lớp nhân dân, giúp Đảng và Nhà nước có những chỉ đạo phù hợp, kịp thời, bảo đảm sự phát triển bền vững của đất nước. Báo chí cách mạng Việt Nam không ngừng lớn mạnh và trưởng thành. Trong công cuộc đổi mới, phát triển đất nước với nhiều nhiệm vụ khó khăn, trọng trách to lớn, nhiều nhà báo, sẵn sàng xung kích đi đầu trong việc thông tin, cung cấp sự kiện cho công chúng, định hướng dư luận xã hội; đến những vùng đồng bào miền núi cao, vùng sâu, vùng xa, hải đảo, tuyên truyền, nêu những gương tốt, việc tốt, đồng thời đấu tranh quyết liệt với những hiện tượng tiêu cực, tham ô, tham nhũng, những hiện tượng, những vấn đề bức xúc trong đời sống chính trị, kinh tế, xã hội của đất nước, thực hiện hiệu quả chức năng thông tin, phản biện xã hội của báo chí. Trước sự tác động của kinh tế thị trường, các nhà báo luôn có bản lĩnh chính trị vững vàng, phẩm chất đạo đức nghề nghiệp trong sáng, không vì danh lợi, cám dỗ mà “bẻ cong” ngòi bút,...Đa số nhà báo đều đề cao tính chiến đấu, tính định hướng, viết cho ai với mục đích gì trong mỗi bài báo. Báo chí ngày càng phát huy vai trò định hướng tư tưởng, dư luận. Mỗi nhà báo là một chiến sỹ luôn ý thức cao nhiệm vụ đấu tranh với các thế lực thù địch, phản động, chống “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”, bảo vệ chủ trương, đường lối của Đảng, bảo vệ chế độ và lợi ích của dân tộc, của quần chúng nhân dân.

Trước tình hình đất nước và thế giới có nhiều thay đổi, xã hội công nghệ - thông tin ngày càng phát triển, sự liên lạc giữa các quốc gia, vùng lãnh thổ ngày càng thuận tiện, báo chí cách mạng về cơ bản đã vận dụng và thực hiện tốt những lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Bản lĩnh chính trị, trình độ chuyên môn, nghiệp vụ báo chí, khả năng tiếp cận công nghệ hiện đại ứng dụng trong tác nghiệp của đội ngũ những người làm báo ngày được nâng cao. Báo chí cách mạng Việt Nam góp phần quan trọng vào công cuộc đổi mới, hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng; ngăn chặn kịp thời những thông tin nhiễu, loạn, đấu tranh, loại bỏ những thông tin gây thiệt hại cho đời sống xã hội, hoặc ảnh hưởng trực tiếp đến vận mệnh dân tộc và chế độ chính trị của đất nước, giữ vững sự ổn định, phát triển bền vững của đất nước.

Bên cạnh những thành quả đó, hoạt động báo chí vẫn không tránh khỏi những hạn chế, yếu kém. Nguyên nhân của tình trạng đó một phần là do sự phát triển mạnh mẽ của mạng xã hội, sự bùng nổ của xã hội thông tin và xu thế “thương mại hóa” báo chí, dẫn đến sự cạnh tranh, “chạy đua”, giành giật thông tin và bạn đọc. Một số tờ báo chính thống chưa thực sự làm tốt vai trò định hướng tư tưởng; sự quản lý báo chí chưa được hệ thống, chặt chẽ. Còn có một số nhà báo vì lợi ích cá nhân đã bị sa ngã, không giữ vững lập trường của nhà báo cách mạng; nguyên tắc khách quan, trung thực chưa thực sự được bảo đảm triệt để...

Để sớm khắc phục những hạn chế, thực hiện tốt vai trò tuyên truyền cổ động của báo chí cách mạng, hơn bao giờ hết, mỗi cơ quan báo chí, mỗi nhà báo cần học tập tư tưởng, đạo đức, phong cách báo chí của Hồ Chí Minh, thực hiện tốt một số nhiệm vụ căn bản sau:

Giữ vững lập trường chính trị, có bản lĩnh kiên định, trung thành tuyệt đối với Đảng, với đất nước. Đối với nhà báo cách mạng, làm báo là nhiệm vụ chính trị, do đó ý thức nghề nghiệp của người làm báo trước hết là ý thức chính trị, ý thức về lập trường chính trị cách mạng, là thái độ bảo vệ chế độ, bảo vệ dân tộc, bảo vệ giai cấp, kiên quyết chống lại sự phá hoại của kẻ thù. Đó là cơ sở gốc rễ để mỗi nhà báo tự vượt lên trên những tính toán vụ lợi, cống hiến toàn tâm, toàn lực cho sự nghiệp cách mạng. Người làm báo không dao động trước mọi cám dỗ, mà luôn tiên phong trên mặt trận tư tưởng, đấu tranh chống âm mưu “diễn biến hòa bình”, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”, đấu tranh vạch rõ bản chất các chiêu bài lợi dụng dân chủ, nhân quyền hòng làm thay đổi chế độ chính trị ở Việt Nam.

- Đội ngũ những người làm báo, các cơ quan, đơn vị báo chí thực hành phong cách, đạo đức Hồ Chí Minh trong thực tiễn hoạt động báo chí, rèn luyện, giữ vững đạo đức nghề nghiệp, nâng cao năng lực chuyên môn, phấn đấu xây dựng nền báo chí Việt Nam theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại. Báo chí cách mạng là tiếng nói của Đảng, Nhà nước, đoàn thể chính trị-xã hội, là “cầu nối” giữa Đảng với dân, vì nhân dân để phụng sự. Mỗi nhà báo phải sâu sát đến cơ sở, thực tiễn, nắm bắt được hơi thở của thời đại, nguyện vọng của quần chúng nhân dân, kịp thời tuyên truyền, phổ biến chính sách của Đảng, Nhà nước, góp phần ổn định chính trị, xã hội.

- Công cuộc đổi mới của đất nước ngày càng đi vào chiều sâu, đạt được nhiều thành tựu to lớn. Báo chí nêu cao vai trò trong phản ánh trung thực, nêu gương tốt, điển hình, để cổ vũ động viên cán bộ, đảng viên và quần chúng nhân dân noi theo. Bên cạnh đó, cần kiên quyết đấu tranh, chỉ rõ những hành vi tiêu cực, tham ô, tham nhũng, lộng quyền và các tệ nạn xã hội để từng bước góp phần giảm thiểu những điều xấu, tôn vinh những nhân tố mới, tốt đẹp trong đời sống xã hội.

Trước sự chống phá của các thế lực thù địch đối với công cuộc đổi mới của đất nước trên nhiều lĩnh vực, nhất là trên lĩnh vực tư tưởng, chính trị, đội ngũ nhà báo cách mạng cần đấu tranh mạnh mẽ chống các quan điểm sai trái thù địch đang tìm mọi thủ đoạn hòng xóa bỏ nền tảng tư tưởng của Đảng, làm lung lạc niềm tin vào Đảng, chế độ và con đường đi lên CNXH ở Việt Nam. Trong bối cảnh của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 hiện nay, việc lợi dụng công nghệ thông tin, mạng xã hội để chống phá cách mạng Việt Nam của các thế lực ngày càng tinh vi, phức tạp, do đó, đội ngũ nhà báo cần nâng cao năng lực chuyên môn, bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp để xứng đảng là người chiến sỹ tiên phong trên mặt trận tư tưởng, sẵn sàng cống hiến, hy sinh để bảo vệ Đảng, đất nước và chế độ.