Tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh qua nghiên cứu của Thủ tướng Phạm Văn Đồng

Tóm tắt: Thủ tướng Phạm Văn Đồng là nhà cách mạng, nhà hoạt động chính trị, nhà văn hóa, một trong những học trò xuất sắc được sống và làm việc bên cạnh Chủ tịch Hồ Chí Minh trong thời gian dài. Qua đó, đồng chí Phạm Văn Đồng đã học tập được phong cách sống cần kiệm, giản dị, thanh cao, ôn hòa, nhân văn từ cuộc sống đời thường của Người. Tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh đã được Thủ tướng Phạm Văn Đồng nghiên cứu, phân tích, dẫn chứng trong nhiều tác phẩm viết về Người.

Từ khóa: Tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh; nghiên cứu của Phạm Văn Đồng

Chủ tịch Hồ Chí Minh và Thủ tướng Phạm Văn Đồng tại Phủ Chủ tịch (11-1968)

Thủ tướng Phạm Văn Đồng (1906 - 2000) là người học trò xuất sắc, người cộng sự, người đồng chí thân thiết của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Người thường gọi Phạm Văn Đồng là “chú Tô”. Đây là mối quan hệ như anh em trong một gia đình, vừa trân quý, vừa thâm giao nhưng vô cùng lễ nghĩa. Được sống và làm việc nhiều năm bên cạnh Chủ tịch Hồ Chí Minh, đồng chí Phạm Văn Đồng đã học tập phong cách sống cần kiệm, giản dị, thanh cao, ôn hòa, nhân văn của Người.

Sinh thời, đồng chí Phạm Văn Đồng không có ý định viết hồi ký mà dành hết thời gian, tâm sức để nghiên cứu, nói và viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh - Người thầy mà đồng chí hết mực tôn kính. Đồng chí Phạm Văn Đồng đã có 4 cuốn sách về Người, ngoài ra còn 16 tác phẩm nói lên những ý nghĩ, cảm xúc chân thành nhất về Chủ tịch Hồ Chí Minh. Qua những tác phẩm này, chúng ta có thể nhận thấy dường như tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh đã thấm sâu vào trái tim và khối óc Phạm Văn Đồng. Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh là hệ thống quan điểm cơ bản, toàn diện về đạo đức cách mạng, bao gồm nhận thức, quan hệ và thực tiễn đạo đức được thể hiện trong những quy định về phẩm chất đạo đức, nguyên tắc xây dựng đạo đức, yêu cầu rèn luyện đạo đức mới. Đạo đức Hồ Chí Minh rất gần gũi với mỗi người, thiết thực cho cá nhân định hướng vươn tới “chân - thiện - mỹ”. Đó là những vấn đề đạo đức mà Chủ tịch Hồ Chí Minh rút ra từ cuộc đời thực của con người và xã hội Việt Nam, từ chính cuộc đời và sự nghiệp cách mạng đầy hy sinh gian khổ nhưng vinh quang Người, đáp ứng yêu cầu của nhiệm vụ cách mạng. Những nội dung cơ bản của tư tưởng, đạo đức Hồ Chí Minh đã được Thủ tướng Phạm Văn Đồng nghiên cứu, phân tích, dẫn chứng trong nhiều tác phẩm, đó là những phẩm chất:

Một là, suốt đời phấn đấu vì nền độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Đồng chí Phạm Văn Đồng nhận định, ngay từ thời niên thiếu, Hồ Chí Minh đã lựa chọn mục đích cho cả cuộc đời mình và kiên định với mục tiêu đó, “Hồ Chí Minh là con người của lòng tin không gì lay chuyển nổi vào tương lai dân tộc và loài người, vào chủ nghĩa xã hội” và “Từ lòng yêu nước thiết tha đến chủ nghĩa Mác - Lênin để trở thành chủ nghĩa yêu nước thấm nhuần chủ nghĩa Mác - Lênin và chủ nghĩa quốc tế vô sản; đó là con đường của Hồ Chủ tịch”¹, cho nên “Ngay lúc hoạt động ở châu Âu, Hồ Chủ tịch đã thấy rõ nhiệm vụ cách mạng và con đường cách mạng của nhân dân ta. Người đã khẳng định lòng tin của mình đối với những bão táp cách mạng sẽ nổi lên ở nước ta cũng như ở nhiều nước thuộc địa khác, đập tan nền thống trị phản động và tàn bạo của bọn thực dân và phong kiến để giành độc lập, tự do và tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội”². Trong suốt những năm tháng cống hiến, hy sinh cho đất nước, “Đời sống và những tư tưởng, những tình cảm lớn của Hồ Chủ tịch thể hiện sáng tỏ phẩm chất của một chiến sĩ cách mạng vô sản dũng cảm, kiên cường, triệt để, suốt đời hy sinh phấn đấu với khí phách của người chiến thắng, khí phách của Mác, Lênin,... Cuộc đời đấu tranh cách mạng của Hồ Chủ tịch là tấm gương chói lọi nhiệt tình cách mạng, ý chí cách mạng, thắng không kiêu, bại không nản, một lòng kiên trì cuộc đấu tranh cách mạng gian khổ, lâu dài cho đến thắng lợi cuối cùng”³. Đồng chí Phạm Văn Đồng khẳng định: “Hồ Chủ tịch, hiện thân của độc lập, tự do, hạnh phúc, những nguyện vọng sâu xa của dân tộc Việt Nam ta. Hồ Chủ tịch là người đã sáng lập Đảng ta, để cùng với Đảng động viên nhân dân ta đứng lên làm chủ vận mệnh của mình... Tất cả những gì tốt đẹp của dân tộc trong hàng nghìn năm lịch sử đều sống dậy tràn đầy sức mạnh hơn bao giờ hết trong thời đại Hồ Chí Minh. Mọi thắng lợi của dân tộc cũng như mỗi đổi thay trong cuộc đời của từng người Việt Nam, từ độc lập, tự do và vị trí quốc tế ngày nay của Tổ quốc, đến bát cơm, manh áo và quyền sống, quyền làm chủ của mỗi người đều gắn liền với Bác Hồ. Và cũng gắn liền với tên tuổi và sự nghiệp của Hồ Chủ tịch những thắng lợi hiện nay của chúng ta cho đến thắng lợi hoàn toàn của dân tộc”⁴.

Hai là, Tình thương yêu con người vô bờ bến, tận tụy cống hiến, phục vụ nhân dân. Chủ tịch Hồ Chí Minh có tình thương yêu bao la đối với mọi kiếp người, đồng chí Phạm Văn Đồng viết: “Hồ Chí Minh là người của chủ nghĩa nhân đạo theo ý nghĩa đầy đủ nhất: thương yêu, kính trọng, tin tưởng, biết đòi hỏi và biết phát huy con người, đối với dân tộc Việt Nam và đối với các dân tộc trên thế giới”⁵. Điều đó được thể hiện bằng hành động trong cả cuộc đời của Người, “Từ lúc còn hoạt động bí mật cho đến sau này khi có cả cơ đồ của một quốc gia, Hồ Chí Minh quan tâm săn sóc tư tưởng, công tác, đời sống của từng người, từng đồng chí, việc ăn, mặc, ở, học hành, giải trí của từng người dân, không quên, không sót một ai, từ những người bạn thuở hàn vi đến những người quen mới, có quên chăng thì chỉ quên mình”⁶. Tuy nhiên ở Hồ Chí Minh có điểm đặc biệt, “Chủ nghĩa nhân đạo của Hồ Chí Minh không chỉ là sống vì con người, suốt đời lo toan cho con người, càng không phải là làm ra và đem lại con người hưởng những điều con người mong muốn, mà là khơi dậy trong con người lòng tự hào và niềm tin, ý chí và nhiệt tình cách mạng, để con người tự mình làm ra tất cả”⁷. Đồng chí Phạm Văn Đồng nhận xét: “Hồ Chí Minh nêu cao một đạo đức mới: phải biết làm người đày tớ trung thành của nhân dân, phải biết nhân dân sống ra sao và muốn gì, phải khiêm tốn học hỏi và tận tụy phục vụ nhân dân… Hồ Chí Minh thật sự không có ham muốn nào khác ngoài ham muốn suốt đời hết lòng, hết sức làm người đày tớ trung thành, tận tụy của nhân dân”⁸. Những tư tưởng nhân văn Hồ Chí Minh đã kế thừa truyền thống nhân nghĩa của dân tộc, kết hợp với nhân đạo cộng sản cho nên “Những tư tưởng lớn của Hồ Chủ tịch là những tình cảm lớn. Trong đời hoạt động cách mạng cũng như trong đời sống hằng ngày của mình, Hồ Chủ tịch đối xử với người, với việc luôn luôn có lý, có tình. Bác Hồ là “muôn vàn tình thân yêu” đối với đồng chí, đồng bào. Trong tình thương yêu đó, có chỗ cho mọi người, không quên, không sót một ai và sắp xếp cho mỗi người vị trí chiến đấu cũng như lo lắng chu đáo cho mỗi người về việc làm, đời sống và học tập, vừa nghiêm khắc đòi hỏi, vừa thương yêu dìu dắt”⁹. Tình yêu thương con người của Hồ Chí Minh là tình cảm rộng lớn, quên mình, “Hồ Chủ tịch không có cái gì riêng. Cái gì của nước, của dân là của Người. Quyền lợi tối cao của nước, lợi ích hàng ngày của dân là sự lo lắng đêm ngày của Người. Gia đình của Người là đại gia đình Việt Nam”¹⁰. Đồng chí Phạm Văn Đồng khẳng định: “Hồ Chủ tịch, hình ảnh của dân tộc Việt Nam là cái tầm của dân tộc. Người hạ mình cho vừa tầm mọi người Việt Nam để nâng đỡ cho mọi người Việt Nam lên đến tầm Người”¹¹.

Ba là, Nêu tấm gương sáng ngời về đạo đức cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư. Hồ Chí Minh đã sử dụng khái niệm đạo đức phương Đông và đạo đức truyền thống Việt Nam để đưa vào những nội dung mới phù hợp với công cuộc xây dựng CNXH ở Việt Nam. “Đạo đức cổ truyền của dân tộc ta khuyên dạy người đời ăn ở có tình, có nghĩa, có đức, có nhân, biết trung, biết hiếu… Hồ Chí Minh đã dựa vào những khái niệm đạo đức cổ truyền ấy, thế giới quan và nhân sinh quan cộng sản chủ nghĩa, biến chúng thành những chuẩn mực của một nền đạo đức mới để giáo dục cán bộ, đảng viên, nhân dân, bộ đội. Hồ Chí Minh là người đạt đến nghệ thuật tuyệt vời trong việc sử dụng những từ ngữ đã quen thuộc với quần chúng để diễn đạt nội dung của đạo đức một cách dễ hiểu, dễ vào lòng người, hợp với mọi trình độ và lứa tuổi”¹². Không chỉ là một triết gia về đạo đức mà “Hồ Chí Minh là nhà triết học hành động, nói đi đôi với làm, gắn lý luận với thực tiễn, gắn đạo đức với cuộc sống... Cũng cần nói thêm rằng, nhiều nhà triết học có tên tuổi ở phương Đông và phương Tây từ xưa chủ yếu là những nhà đạo đức học... Nét nổi bật trong phong cách Hồ Chí Minh: đạo đức được lồng vào trong nhiều chủ trương chính trị, nhiều chỉ thị công tác và một số chủ trương chính trị, một số lời dạy của Bác đã trở thành những chuẩn mực về đạo đức cách mạng...”¹³. Đạo đức Hồ Chí Minh được thể hiện qua hành động thực tế và suốt cả cuộc đời Người. Đồng chí Phạm Văn Đồng cho rằng: “Con người của Bác, đời sống của Bác giản dị như thế nào: bữa cơm, đồ dùng, cái nhà, lối sống. Bữa cơm chỉ có vài ba món rất giản đơn, lúc ăn Bác không để rơi vãi một hạt cơm, ăn xong, cái bát bao giờ cũng sạch và thức ăn còn lại thì được sắp xếp tươm tất. Ở việc làm nhỏ đó, chúng ta càng thấy Bác quý trọng biết bao kết quả sản xuất của con người và kính trọng như thế nào người phục vụ. Bác suốt đời làm việc, suốt ngày làm việc, từ việc rất lớn: việc cứu nước, cứu dân đến việc rất nhỏ: trồng cây trong vườn, viết một bức thư cho một đồng chí, nói chuyện với các cháu miền Nam, đi thăm nhà tập thể của công nhân, từ nơi làm việc đến phòng ngủ, nhà ăn... Nhưng chớ hiểu lầm rằng Bác sống khắc khổ theo lối nhà tu hành, thanh tao theo kiểu nhà hiền triết ẩn dật. Bác Hồ sống đời sống giản dị, thanh bạch như vậy, bởi vì Người sống sôi nổi, phong phú đời sống và cuộc đấu tranh gian khổ và ác liệt của quần chúng nhân dân. Đời sống vật chất giản dị càng hòa hợp với đời sống tâm hồn phong phú, với những tư tưởng, tình cảm, những giá trị tinh thần cao đẹp nhất. Đó là đời sống thật sự văn minh mà Bác Hồ nêu gương sáng trong thế giới ngày nay”¹⁴. Về nơi ở của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đồng chí Phạm Văn Đồng cảm nhận: “Cái nhà sàn đơn sơ của Bác vỏn vẹn chỉ có vài ba phòng, trong lúc tâm hồn của Bác lộng gió thời đại thì cái nhà nho nhỏ đó luôn luôn lộng gió và ánh sáng, phảng phất hương thơm của hoa vườn, một đời sống như vậy thanh bạch và tao nhã biết bao!”¹⁵.

Những phẩm chất đạo đức được rèn luyện suốt cuộc đời “đã giúp Hồ Chí Minh chiến thắng mọi kẻ thù, vượt qua mọi thử thách của vinh quang và quyền lực. Đó là chất người tinh khiết tỏa hào quang của một cuộc đời cao thượng, một tâm hồn trong sáng xưa nay hiếm”¹⁶. Một con người như thế, một cuộc đời như thế nên “Hồ Chí Minh vừa là nhà đạo đức, vừa là một biểu tượng toàn vẹn của đạo đức cách mạng... Ở Hồ Chí Minh thể hiện toàn vẹn đức tính chí công vô tư, cần, kiệm, liêm, chính, nhân, nghĩa, trí, dũng với nội dung mới mà Người đã đề ra cho toàn Đảng, toàn dân. Nét đặc biệt của Hồ Chí Minh là khiêm tốn, giản dị, sự khiêm tốn, giản dị, chân thành và hồn nhiên của con người bao giờ cũng là chính mình và chỉ cần là chính mình”¹⁷.

Bốn là, tinh thần đoàn kết quốc tế vì hòa bình, hữu nghị, phát triển, tiến bộ xã hội Đó là tinh thần đoàn kết quốc tế vô sản mà Hồ Chí Minh đã dày công vun đắp trong quá trình hoạt động cách mạng của mình và bằng sự nghiệp cách mạng của cả dân tộc, “Hồ Chí Minh gắn bó với dân tộc mình, đồng thời cũng dành những tình cảm thắm thiết với mọi dân tộc trên thế giới, luôn luôn ủng hộ mọi cuộc đấu tranh yêu nước và cách mạng bất cứ ở đâu, quan tâm chí tình mọi bạn bè quốc tế, săn sóc ân cần mọi số phận con người, bằng những việc làm cảm động và thiết thực”¹⁸. Đồng chí Phạm Văn Đồng nhận thấy “Trái tim, khối óc của Hồ Chủ tịch dành cho dân tộc Việt Nam ta cùng hướng về giai cấp vô sản và các dân tộc bị áp bức trên toàn thế giới. Cuộc chiến đấu, cuộc sống, những thành tựu đầy ý nghĩa, cùng với tình cảm quốc tế trong sáng của Hồ Chủ tịch được sự kính phục và lòng thương yêu của nhân dân thế giới, những người cộng sản khắp năm châu, nhân dân các nước xã hội chủ nghĩa, các dân tộc ở Á, Phi, Mỹ Latinh, nhân dân lao động trong các nước phương Tây và mọi người có lương tri trên trái đất”¹⁹, đặc biệt là tình cảm cao cả của Người dành cho “nhân dân các nước xã hội chủ nghĩa, nhân dân ba nước Việt Nam, Campuchia và Lào. Hồ Chủ tịch là hiện thân của chủ nghĩa quốc tế vô sản vô cùng trung thực và trong sáng”²⁰. Với tinh thần đoàn kết quốc tế trong sáng, thủy chung ấy của Hồ Chí Minh mà “cuộc đấu tranh cách mạng của nhân dân ta làm nổi bật trước nhân dân thế giới, trước loài người sức mạnh của chính nghĩa, những giá trị quý báu nhất của loài người, phẩm chất và những đạo đức cao đẹp của con người, đưa lại ánh sáng, lẽ sống, lòng tin cho hàng trăm triệu người trên trái đất. Hồ Chủ tịch, Đảng ta và dân tộc Việt Nam ta luôn luôn cố gắng góp phần xứng đáng nhất của mình vào việc giai cấp vô sản các nước thực hiện sứ mạng lịch sử của mình trong thời đại ngày nay, thời đại từ chủ nghĩa tư bản tiến lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới”²¹.

Những cảm nghĩ của Thủ tướng Phạm Văn Đồng về người Anh hùng giải phóng dân tộc, nhà văn hóa kiệt xuất Hồ Chí Minh vừa là hồi tưởng kỷ niệm sâu sắc, vừa khắc họa hình ảnh rõ nét về một tấm gương trong sáng, vẹn toàn, mẫu mực của một con người bình dị nhất mà vô cùng vĩ đại, đó chính là “Chủ tịch Hồ Chí Minh, tinh hoa và khí phách của dân tộc, lương tâm của thời đại, mãi mãi sống trong lòng của dân tộc Việt Nam từ thế hệ này đến thế hệ khác”²².

Ngày gửi: 28-2-2025; ngày thẩm định, đánh giá: 26-3-2025; ngày duyệt đăng: 31-3-2025

1, 2, 3, 4, 15. Bác Hồ sống mãi với chúng ta, Nxb CTQG, H, 2005, T. I, tr. 118, 119, 135, 114, 136

5, 6, 7, 17, 18. Phạm Văn Đồng: Hồ Chí Minh - Một con người, một dân tộc, một thời đại, một sự nghiệp, Nxb ST, H, 1990, tr. 60-73

8, 9, 11, 14, 19, 20, 21, 22.  Phạm Văn Đồng: Hồ Chí Minh - Tinh hoa của dân tộc, lương tâm của thời đại, Nxb ST, 1976, tr. 138, 138, 138, 137, 115, 139, 125, 149

10. “Tổ quốc ta, nhân dân ta, sự nghiệp ta và người nghệ sĩ”, in trong Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức, Nxb Giáo dục, H, 2006, tr. 29-50

12, 13, 16. Phạm Văn Đồng: Hồ Chí Minh - Quá khứ, hiện tại, tương lai, Nxb ST, H, 1991, tr. 34-4