Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch nơi ghi đậm nghĩa tình Việt Nam - Liên Xô

Tóm tắt: Liên Xô có một vị trí và tầm ảnh hưởng rất lớn đến cuộc đời hoạt động cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Nơi ở và làm việc của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Khu Phủ Chủ tịch đã ghi dấu những kỷ niệm đặc biệt của Người với tấm lòng thủy chung son sắt, lòng biết ơn vô hạn đối với Lênin, Cách mạng Tháng Mười vĩ đại và tình hữu nghị giữa nhân dân hai nước Việt Nam – Liên Xô.

Từ khóa: Di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh; nghĩa tình Việt Nam – Liên Xô

 

Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh đã sống và làm việc trong suốt 15 năm cuối cùng của cuộc đời (1954-1969). Đây là nơi ghi dấu nhiều hoạt động đối nội và đối ngoại, cũng như cuộc sống đời thường của Người. Trong số 1.794 tài liệu, hiện vật hiện có tại Khu di tích, có nhiều tư liệu có giá trị ghi lại hoạt động đối ngoại của Chủ tịch Hồ Chí Minh với nước Nga, thể hiện tấm lòng của Người đối với nước Nga và tình cảm của nước Nga Xôviết với Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu của nhân dân Việt Nam.
 Theo thống kê trong Hồ Chí Minh biên niên tiểu sử giai đoạn 1954-1969, tại Khu Phủ Chủ tịch, từ tháng 12-1954 đến tháng 8-1969, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tiếp đón 463 đoàn khách quốc tế, trong đó có 105 đoàn, là những nhà lãnh đạo Liên Xô. Trong các đoàn này có các đồng chí: K.E.Vôrôsilốp, N.X.Khơrutsốp, Brêgiơnhép… đã rất nhiều lần đón tiếp Chủ tịch Hồ Chí Minh tại nước Nga, cũng như sang Việt Nam thăm Người. Trong chuyến thăm của Đoàn đại biểu Chính phủ Liên Xô, do Chủ tịch K.E.Vôrôsilốp dẫn đầu sang thăm Việt Nam (5-1957), ngoài buổi đón tiếp theo nghi thức ngoại giao cấp Nhà nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh còn dành thời gian nói chuyện thân mật và tổ chức chiêu đãi Chủ tịch K.E.Vôrôsilốp cùng các vị khách Liên Xô. Tuy đi qua bốn nước và cách xa hơn một vạn cây số, kết thúc tốt đẹp chuyến thăm hữu nghị chính thức Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh làm thơ tặng đồng chí Vôrôsilốp: “Quan sơn muôn dặm một nhà. Vì trong bốn biển đều là anh em”¹. Trong dịp Tết cổ truyền của dân tộc Việt Nam, nhiều chuyên gia Liên Xô đang sinh sống, làm việc tại Việt Nam được Chủ tịch Hồ Chí Minh mời tới dự tiệc đón năm mới tại Phủ Chủ tịch. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến từng bàn hướng dẫn các bạn chuyên gia ăn bánh chưng - món ăn độc đáo của dân tộc Việt Nam; hỏi chuyện từng người bằng tiếng Nga… Những cử chỉ ân cần, chu đáo đó để lại ấn tượng sâu đậm trong lòng các chuyên gia. Trigicốpva, một giáo viên dạy tiếng Nga tại Việt Nam đã bày tỏ: “Hồ Chí Minh thật là con người uyên bác. Bận trăm công ngàn việc đại sự quốc gia thế mà Người vẫn không quên tiếng Nga, lại còn hiểu sâu rộng nữa…”². Có rất nhiều người bạn Liên Xô đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp thân mật tại Nhà sàn, nơi Người ở và làm việc. Những buổi gặp gỡ diễn ra trọng thị, đầm ấm, thân mật, vui vẻ, mang một ý nghĩa thật đặc biệt trong bầu không khí cởi mở, chân tình, không bị ràng buộc bởi nghi lễ ngoại giao. Phong cách giao tiếp của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã để lại những ấn tượng tốt đẹp. B.Pankin, nhà báo Liên Xô đã kể lại: “Cuộc gặp gỡ diễn ra tại căn nhà nhỏ của đồng chí Hồ Chí Minh, ở cạnh Phủ Chủ tịch… Đồng chí mặc quần áo vải, cổ quấn khăn quàng… Với vẻ ngoài rất gia đình ấy, với nụ cười hiền hậu và những cái hôn, Bác Hồ đã khiến chúng tôi hiểu rằng chúng tôi không phải đang dự một buổi tiếp khách trí thức. Đây chỉ là một buổi nói chuyện thân mật của hai nhà cách mạng lão thành với những đồng chí trẻ tuổi đại diện cho thanh niên Liên Xô...”³. Trong 15 năm (1954-1969), theo thống kê trong Hồ Chí Minh Biên niên tiểu sử, giai đoạn 1954 - 1969, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi khoảng 52 bức điện, thư chúc mừng các nhà lãnh đạo Liên Xô nhân dịp kỷ niệm các ngày lễ lớn và các sự kiện: Cách mạng Tháng Mười, thành lập Hồng quân Liên Xô, sinh nhật các nhà lãnh đạo Liên Xô. Bên cạnh đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký 75 sắc lệnh: Sắc lệnh số 4-LCT tặng danh hiệu Anh hùng Lao động cho Thiếu tá Liên Xô Ghecman Titốp; Lệnh số 21-LCT tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Ba cho bà Đrôđôva Anna GriGôrépna, ông Pôrêkhin Antôn Pêtrôvích, có công chăm sóc, dạy dỗ học sinh Việt Nam tại Liên Xô; Lệnh số 56-LCT, ngày 18-5-1967 thưởng Huân chương Lao động cho 20 chuyên gia có công giúp Chính phủ Việt Nam trong việc phát triển kinh tế và văn hóa…; gửi hàng trăm huy hiệu tặng chuyên gia của bạn đã giúp đỡ, ủng hộ Việt Nam trong công cuộc bảo vệ, xây dựng và phát triển đất nước; đồng thời viết 32 bài về Cách mạng Tháng Mười, về Lênin và con đường cách mạng vô sản... “Người hết sức quan tâm đến tất cả những gì đang diễn ra trong cuộc sống của đất nước Xôviết và hễ có dịp là Người nói lên ý kiến chân thành và hữu nghị của mình. Người đã viết nhiều bài xuất sắc trên các báo Sự thật, Tiếng còi, Thời mới và trên nhiều tập san khác ở Liên Xô”⁴. Đặc biệt, nhân kỷ niệm 40 năm Cách mạng Tháng 10 Nga (1917 - 1957), Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết cuốn Liên Xô vĩ đại, nêu lên những thành tựu mà nhân dân Liên Xô đạt được trong công cuộc xây dựng CNXH. Qua đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh muốn gửi đến các nhà lãnh đạo Liên Xô bức thông điệp về lập trường kiên định trước sau như một của nhân dân Việt Nam trong quan hệ với Liên Xô.
Để thắt chặt hơn nữa quan hệ hữu nghị Việt - Xô, Chủ tịch Hồ Chí Minh có nhiều chuyến thăm Liên Xô. Ngày 12-7-1955, trên cương vị là Chủ tịch nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh dẫn đầu Đoàn đại biểu Đảng và Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa thăm chính thức Liên Xô. Kết thúc chuyến thăm, cùng với kết quả to lớn đã đạt được trên nhiều phương diện, phát biểu tại sân bay trước khi rời Mátxcơva, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: “Chúng tôi trở về Tổ quốc đem theo tình thân yêu và tình hữu nghị anh em của nhân dân Liên Xô. Tuy Việt Nam và Liên Xô cách xa nhau hàng ngàn dặm, nhưng trái tim chúng ta luôn luôn ở bên nhau và đập chung một nhịp”⁵. Trong những năm 1957-1962, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhiều lần tham dự các Ðại hội Ðảng Cộng sản Liên Xô, Lễ kỷ niệm Cách mạng Tháng Mười, hội nghị các Ðảng Cộng sản và Công nhân thế giới tổ chức ở Mátxcơva… Những chuyến đi thăm, những bài phát biểu, bài viết, trả lời phỏng vấn của Người về Lênin, về Cách mạng Tháng Mười, về công cuộc xây dựng và phát triển của Liên Xô, đã làm cho mối quan hệ gắn bó giữa Ðảng, Nhà nước và nhân dân hai nước Việt Nam - Liên Xô càng thêm thắm thiết. Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn coi trọng sự giúp đỡ to lớn, chân tình, thắm đượm tình hữu nghị của Đảng, Nhà nước và nhân dân Liên Xô dành cho nhân dân Việt Nam trong cuộc đấu tranh vì độc lập và thống nhất Tổ quốc của nhân dân Việt Nam, Người viết: “Việt Nam có câu tục ngữ: “Uống nước nhớ nguồn”. Càng nhớ lại những ngày tủi nhục mất nước, nhớ lại mỗi bước đường đấu tranh cách mạng đầy hy sinh, gian khổ mà cũng đầy thắng lợi vẻ vang thì giai cấp công nhân và nhân dân Việt Nam càng thấm thía công ơn to lớn của Lênin và Cách mạng Tháng Mười”⁶ . Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, Liên Xô đã ủng hộ và giúp đỡ to lớn cả về vật chất và tinh thần cho Việt Nam. Người khẳng định: “Nhân dân Việt Nam vô cùng biết ơn nhân dân Liên Xô đã ủng hộ nhân dân Việt Nam trong công cuộc kháng chiến giành độc lập. Ngày nay lại hết lòng giúp đỡ nhân dân Việt Nam khôi phục và phát triển kinh tế và văn hóa của mình, sau những năm bị chiến tranh tàn phá…”⁷ , “Nhân dân Việt Nam luôn luôn nhớ rằng những thắng lợi của mình không tách rời sự giúp đỡ to lớn của Liên Xô”⁸. Từ những nỗ lực ngoại giao của Chủ tịch Hồ Chí Minh và chính sách ngoại giao của Đảng và Nhà nước, trong những năm 1961-1964, nhiều hiệp định kinh tế, thương mại được ký kết giữa Chính phủ Việt Nam và Chính phủ Liên Xô, trong đó có: Hiệp định về việc Chính phủ Liên bang Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xôviết viện trợ thêm không hoàn lại về kinh tế cho Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà (10-7-1965); Hiệp định giữa Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Chính phủ Liên bang Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xôviết về việc giúp đỡ thêm về kỹ thuật cho nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà (21-12-1965); Hiệp định về việc Chính phủ Liên bang Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xôviết viện trợ không hoàn lại về kinh tế cho Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà trong năm 1966 (21-12-1965); Hiệp định về việc Chính phủ Liên bang Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xôviết viện trợ không hoàn lại cho Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà (25-11-1968),…
Cùng với viện trợ về kinh tế, Liên Xô đã viện trợ không hoàn lại cho Việt Nam hàng chục nghìn tấn vũ khí, đạn dược, khí tài, phương tiện chiến tranh hiện đại như: xe tăng, máy bay, tên lửa, rađa… Các trường quân sự của Liên Xô đã huấn luyện và đào tạo nhiều đơn vị, sĩ quan chỉ huy, sĩ quan kĩ thuật cho Quân đội nhân dân Việt Nam. Nhờ có sự hỗ trợ đắc lực từ nguồn viện trợ to lớn và toàn diện của Liên Xô, việc thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế 5 năm lần thứ nhất (1961-1965) của Việt Nam căn bản hoàn thành. Trên cơ sở đó, miền Bắc đã chuẩn bị cả vật chất và tinh thần để trở thành hậu phương cách mạng của cả nước, sẵn sàng đối phó với hành động leo thang chiến tranh và đánh bại chiến lược “chiến tranh đặc biệt” của Mỹ. Khi đế quốc Mỹ tiến hành “chiến tranh cục bộ”, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng các đồng chí trong Bộ Chính trị họp bàn, đưa ra những phương hướng, nhiệm vụ nhằm thắt chặt hơn nữa mối quan hệ hữu nghị và hợp tác giữa hai nước Việt Nam – Liên Xô. Trả lời phỏng vấn nhà báo G.A.Giucốp, phóng viên báo Pravđa (Liên Xô), Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Đảng, Chính phủ và nhân dân Việt Nam chân thành biết ơn sự đồng tình, ủng hộ và giúp đỡ quý báu của Đảng, Chính phủ và nhân dân Liên Xô đối với cuộc đấu tranh của chúng tôi chống đế quốc Mỹ xâm lược. Chúng tôi luôn luôn ra sức thắt chặt tình hữu nghị anh em và quan hệ hợp tác tương trợ Việt - Xô với nhận thức thấm thía rằng đó là một nhân tố quan trọng để giành thắng lợi trong sự nghiệp cách mạng của mình”⁹. Ghi nhận hoạt động xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc Việt Nam nói riêng, phong trào cách mạng thế giới nói chung, Đảng Cộng sản Liên Xô, Đoàn Chủ tịch Xôviết tối cao quyết định tặng Chủ tịch Hồ Chí Minh Huân chương Lênin. Đáp lại niềm vinh dự và tình cảm cao đẹp đó, ngày 6-11-1967, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi Bức điện cảm ơn tới Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô, Đoàn Chủ tịch Xôviết tối cao Liên Xô và bày tỏ ý nguyện của mình: “Tôi vô cùng cảm ơn các đồng chí, nhưng các đồng chí hãy tạm hoãn việc trao phần thưởng cực kỳ cao quý ấy. Đến ngày nhân dân chúng tôi đánh đuổi bọn đế quốc Mỹ xâm lược, giải phóng hoàn toàn đất nước Việt Nam, tôi sẽ đại biểu cho toàn thể đồng bào tôi, trân trọng và vui mừng lãnh lấy Huân chương mang tên Lênin vĩ đại”¹⁰.
Từ mối quan hệ hữu nghị đặc biệt với Liên Xô, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn quan tâm, theo dõi các thành tựu khoa học - kỹ thuật tiên tiến của Liên Xô, đặc biệt là nền khoa học vũ trụ. Khi thấy có bài viết liên quan đến về vấn này, Người thường sưu tầm làm tư liệu nghiên cứu, viết bài đăng báo để tuyên truyền. Mỗi khi Liên Xô phóng vệ tinh, Chủ tịch Hồ Chí Minh đều có bài viết đăng Báo Nhân Dân và gửi điện chúc mừng Đảng, Nhà nước Liên Xô. Nhân dịp Anh hùng, Thiếu tá phi công Giécman Titốp sang thăm Việt Nam (21-1-1962), Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dành thời gian đón tiếp đặc biệt; Người đích thân đưa G.Titốp đi thăm vịnh Hạ Long và đặt tên cho hòn đảo mang số 42 trong vịnh là đảo Titốp để ghi nhớ kỷ niệm hữu nghị này. G.Titốp vô cùng xúc động trước tình cảm nồng thắm của Đảng, nhân dân Việt Nam và của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Tháng 6-1963, khi Liên Xô phóng thành công hai con tàu vũ trụ sóng đôi “Phương Đông 5” và “Phương Đông 6”, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi điện chúc mừng, nữ du hành vũ trụ đầu tiên Valentina Têrêscôva. Để ghi nhớ sự kiện này, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trồng hai cây y lan cạnh bờ ao phía ngôi Nhà sàn để làm kỷ niệm và đặt tên mới cho hai cây là “cây vũ trụ”. Sau này, với cương vị là Chủ tịch Ủy ban Phụ nữ Liên Xô, bà Valentina Têrêscôva, đến Việt Nam (11-1979), thăm nơi ở và làm việc của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Bà rất xúc động, đứng lặng người giữa hai cây y lan cao lớn, sóng đôi vươn lên bầu trời như hai con tàu vũ trụ. Trong những ngày điều trị bệnh, sức khỏe của Người diễn biến ngày càng xấu. Tuy được Đảng và Nhà nước tận tình chăm lo, cứu chữa, nhưng do tuổi cao, sức yếu, bệnh trọng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã về với các cụ C. Mác, Lênin, nhưng những tình cảm của Người dành cho đất nước và con người Liên Xô không bao giờ nhạt phai. Các bạn Liên Xô đã cử 5 chuyên gia y tế sang để giúp Việt Nam giữ gìn thi hài của Người. Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch đang lưu giữ nhiều kỷ vật mà bạn bè Liên Xô tặng Người: phù điêu búa liềm, viên đá chặn giấy, mô hình tháp Kremlin, bức tượng bán thân của Lênin, đặc biệt bức ảnh của Lênin được Người treo trang trọng phía trên bàn làm việc tại Khu di tích. Những kỷ vật này không chỉ chứa đựng tình cảm quý báu của Đảng, Chính phủ và nhân dân Liên Xô dành cho vị lãnh tụ vĩ đại của nhân dân Việt Nam, mà còn là minh chứng cho tình đoàn kết, hữu nghị bền vững của nhân dân Việt Nam với Liên Xô, do Chủ tịch Hồ Chí Minh xây dựng và được lãnh đạo và nhân dân hai nước dày công vun đắp. Hiện nay, tại di tích Nhà sàn, lưu giữ nhiều cuốn sách Người đang đọc vào những ngày cuối cùng của cuộc đời, trong đó có cuốn: Hãy sờ tay vào bom của nhà văn Irina Lépchenkô; cuốn Bàn về cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng Mười vĩ đại, những tư liệu đã được Người sử dụng để viết bài “Cách mạng Tháng Mười Nga vĩ đại mở ra con đường giải phóng cho các dân tộc”, đăng trên báo Sự thật (Pravđa) Liên Xô.
Ngoài ra, Khu di tích Phủ Chủ tịch có một gara nhỏ, nơi trưng bày 3 chiếc xe ô tô, trong đó có xe Pôbêđa và xe ZIT, do Đảng Cộng sản Liên Xô tặng Chủ tịch Hồ Chí Minh (1954). Riêng chiếc xe ZIT, Người chưa sử dụng, mà đề nghị để phục vụ cho nguyên thủ quốc gia các nước khi đến thăm Việt Nam. Chiếc xe Pôbêđa, Chính phủ Liên Xô tặng Chính phủ Việt Nam năm 1955, được sử dụng trong một thời gian dài, nhiều lần các đồng chí trong cơ quan đề nghị thay xe mới chạy khỏe và êm hơn, nhưng Chủ tịch Hồ Chí Minh không đồng ý. Sau này, đồng chí Vũ Kỳ, Thư ký của Chủ tịch Hồ Chí Minh kể lại: “Có lẽ, Bác nghĩ đây là một món quà kỷ niệm đầy ý nghĩa của Chính phủ Liên Xô giúp đỡ tặng Chính phủ Việt Nam. Qua đó, giúp chúng ta thấy rõ hơn đức tính giản dị và cao quý ở Người cũng như tình cảm, sự trân trọng đối với nhân dân nước Nga”¹¹ .
Có thể thấy rằng, những tài liệu, hiện vật lịch sử quý báu hiện nay được lưu giữ tại Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch, cùng những câu chuyện kể đời thường, là minh chứng sâu sắc về tình cảm của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với đất nước, người dân trên quê hương Cách mạng Tháng Mười, cũng như tình cảm của đất nước, con người Liên Xô đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh. Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch đã đón tiếp rất nhiều người dân trong nước, cũng như bạn bè, khách quý từ khắp nơi trên thế giới, trong đó có nhiều đoàn khách đến từ nước Nga. Nhiều bạn bè Nga đã ghi lưu bút với tình cảm trân quý về mối quan hệ giữa hai nước. Đặc biệt, ngày 2-3-2001, Tổng thống Liên bang Nga V.I Putin khi đến thăm Nhà sàn và ghi lại cảm tưởng: “Tôi thành thực được làm quen với cuộc sống người thầy vĩ đại của nhân dân Việt Nam - Một người mà tên tuổi đã đọng lại trong lịch sử thế giới”¹² . Trong chuyến thăm Việt Nam (3-2003), Thủ tướng Chính phủ Liên bang Nga Mikhail Kasyanov viết: “Việc vào thăm nơi ở và làm việc của Hồ Chí Minh tại Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh đã để lại trong tôi những ấn tượng sâu sắc. Ở nước Nga vẫn đang lưu giữ những ký ức sống động về người con vinh quang của nhân dân Việt Nam, Người đã nhiều lần đến thăm Mátxcơva. Người đã là người bạn chân thành của đất nước chúng tôi. Người đã có nhiều cống hiến cho sự phát triển tình hữu nghị và hợp tác giữa nhân dân hai nước chúng ta. Nhân dân Nga hết sức quý trọng và yêu mến Người…”¹³ . Chủ tịch Hội đồng Liên bang Nga (Thượng Viện Nga) X.Mirônốp khẳng định: “Thật tuyệt vời khi tôi được tới thăm Khu di tích, nơi sinh sống và làm việc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, lãnh tụ của nhân dân Việt Nam, người bạn chân thành của nước Nga. Đây chính là vị lãnh tụ vĩ đại đã có đóng góp to lớn vào sự phát triển tình hữu nghị và sự hợp tác giữa hai nước chúng ta”¹⁴.
Thế giới trải qua nhiều biến động và đổi thay, nhưng đối với nhân dân Việt Nam, tình hữu nghị thắm thiết, thủy chung, trong sáng giữa nhân dân hai nước Việt Nam – Liên Xô không bao giờ thay đổi. Những tình cảm đó luôn hiện hữu tại nơi ở và làm việc của Người trong Khu Phủ Chủ tịch, thông qua những tài liệu, hiện vật hiện đang được lưu giữ, trưng bày. Đây là chứng tích lịch sử về mối quan hệ, tình cảm quý báu của Chủ tịch Hồ Chí Minh với nước Nga Xôviết và quan hệ Việt - Nga hiện nay.


Ngày nhận bài 25/9/2023; ngày thẩm định 10/11/2023; ngày duyệt đăng 15/11/2023
1, 7. Hồ Chí Minh Toàn tập, Nxb CTQG, H, 2011, T.10, tr. 558, 121
2. “Chuyện kể của các bạn Liên Xô về Bác Hồ”, Báo Công an Nhân dân, ngày 4-5-2010
3, 8, 10. Hồ Chí Minh Toàn tập, Nxb CTQG, H, 2011, T.15, tr. 397, 397, 400, 401
4. Thế giới ca ngợi và thương tiếc Hồ Chủ tịch, Nxb ST, H, 1976, tr. 27
5. Hồ Chí Minh biên niên tiểu sử, Nxb CTQG, H, 2008, T.6, tr.122
6. Hồ Chí Minh Toàn tập, Nxb CTQG, H, 2011, T.15, tr. 392, 393
9. Hồ Chí Minh Toàn tập, Nxb CTQG, H, 2011, T.14, tr. 559
11. Nguyễn Văn Dương: Những kỷ vật của Bác Hồ với nước Nga, Trang tin điện tử, Ban quản lý Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, https://www.bqllang.gov.vn/tin-tuc/tin-tong-hop/1396-nh-ng-k-v-t-c-a-bac-h-v-i-nu-c-nga.html, ngày 5-7-2013
12. Cảm tưởng của bạn bè Quốc tế viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh, Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch, năm 2001
13. Cảm tưởng của bạn bè Quốc tế viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh, Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch, năm 2003
14. Cảm tưởng của bạn bè Quốc tế viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh, Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch, năm 2005.