Tóm tắt: Tháng Tám năm 1945, dưới sự lãnh đạo của Đảng và lãnh tụ Hồ Chí Minh, nhân dân Việt Nam đã nhất tề đứng lên tổng khởi nghĩa giành chính quyền. Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám và sự ra đời của nước Việt Nam độc lập đã đập tan ách thống trị hơn 80 năm của chủ nghĩa thực dân, phát xít tàn bạo, chấm dứt sự tồn tại của chế độ phong kiến; thiết lập nền dân chủ cộng hòa, mở ra kỷ nguyên mới trong lịch sử dân tộc - kỷ nguyên độc lập, tự do, nhân dân lao động làm chủ đất nước. Trải qua 75 năm (1945-2020), nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa nay là nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam đã không ngừng phát triển, trưởng thành thực hiện độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội.

Từ khóa: Cách mạng Tháng Tám năm 1945; nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa; độc lập dân tộc gắn với chủ nghĩa xã hội

Đối với lịch sử phát triển nhân loại, sau cuộc Cách mạng Tháng Mười Nga (năm 1917), Cách mạng Tháng Tám (năm 1945) ghi đậm dấu ấn vào phong trào cách mạng chung trong thế kỷ XX, chặt đứt một mắt xích xung yếu nhất của chủ nghĩa thực dân cũ, là gương sáng và sự khích lệ mạnh mẽ cho hàng loạt các nước thuộc địa ở châu Á, châu Phi, Mỹ latinh vùng dậy phá xiềng, giành độc lập dân tộc. Vì vậy, Cách mạng Tháng Tám là ngọn đèn tỏa sáng đối với phong trào giải phóng dân tộc thế giới.



                                              Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn độc lập ngày 2-9-1945 

Đối với nước ta, thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám và việc thành lập Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà (nay là nước Cộng hoà XHCN Việt Nam) là kết quả tổng hợp của các phong trào cách mạng liên tục diễn ra trong suốt 15 năm sau ngày thành lập Đảng, từ Cao trào Xô viết Nghệ - Tĩnh (1930-1931), Cuộc vận động dân chủ (1936-1939), đến Phong trào giải phóng dân tộc (1939-1945), mặc dù có lúc cách mạng bị kẻ thù dìm trong biển máu.
Cuộc Cách mạng Tháng Tám là một trong những sự kiện trọng đại nhất, oanh liệt nhất của dân tộc Việt Nam trong thế kỷ XX. Trong một thời gian ngắn, với khí thế cách mạng sôi sục và trào dâng chưa từng có, dân tộc Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng đã lập nên kỳ tích Tháng Tám, thực hiện đồng thời trọn vẹn bốn mục tiêu: Chấm dứt chế độ phong kiến hàng nghìn năm; chấm dứt chế độ thuộc địa dưới sự đô hộ của thực dân Pháp suốt gần 100 năm và gần 5 năm phát xít Nhật chiếm đóng; giành chính quyền về tay nhân dân, dựng nên Nhà nước Cộng hoà đầu tiên trong lịch sử Việt Nam mở ra kỷ nguyên mới của dân tộc - kỷ nguyên độc lập dân tộc gắn liền với CNXH.
Đầu năm 1945, Chiến tranh thế giới II đi vào giai đoạn kết thúc. Phát xít Đức sắp bị tiêu diệt ở châu Âu. Phát xít Nhật bị nguy khốn ở mặt trận Thái Bình Dương. Để loại trừ nguy cơ bị Pháp đánh sau lưng, Nhật làm đảo chính lật đổ Pháp, ngày 9-3-1945. Ngay trong đêm đó, Ban Thường vụ Trung ương Đảng đã họp, thống nhất nhận định và ra Chỉ thị: “Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta”. Chỉ thị nêu rõ: Sau khi Nhật đảo chính Pháp “đế quốc phát xít Nhật là kẻ thù chính - kẻ thù cụ thể trước mắt - duy nhất của nhân dân Đông Dương”1 và “Phát động một cao trào kháng Nhật cứu nước mạnh mẽ để làm tiền đề cho cuộc Tổng khởi nghĩa”2.
Đó là một quyết định vô cùng chính xác và sáng suốt. Khi ấy, phát xít Đức - Italia - Nhật từng làm mưa gió trên thế giới đã đến giờ cáo chung, châu Âu đã được Liên Xô giải phóng, phát xít Đức đã đầu hàng vô điều kiện. Tiếp đó, Liên Xô tuyên chiến với Nhật và quân đội Xô viết đã giáng cho đội quân phát xít Nhật một đòn chí mạng tại mặt trận Đông Bắc Trung Quốc, quân đội đã tan rã và đầu hàng. Như vậy, trong cục diện chung, phát xít Nhật lúc đó là con rắn độc đã bị đập nát đầu. Đây là thời điểm thuận lợi nhất mà ta có thể vùng lên cướp chính quyền.
Nhận định đúng tình hình, xác định đúng kẻ thù trực tiếp, Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh khẩn trương chuẩn bị lực lượng và chuẩn bị tốt các điều kiện bên trong. Khi ấy chúng ta đã có Mặt trận Việt Minh, Đội Việt Nam Tuyên truyền giải phóng quân và Cứu quốc quân được nhân dân hết lòng ủng hộ. Việt Nam Tuyên truyền giải phóng quân đã cùng Cứu quốc quân đẩy mạnh hoạt động hỗ trợ nhân dân nổi dậy giải phóng nhiều vùng rộng lớn ở Việt Bắc, khởi nghĩa Ba Tơ ở Quảng Ngãi thắng lợi, nhiều cuộc khởi nghĩa từng phần nổ ra liên tiếp ở khắp Bắc - Trung - Nam.
Tình hình càng khẩn trương thì việc chỉ đạo của Đảng càng sâu sát, cụ thể và khoa học. Đảng họp Hội nghị toàn quốc ở Tân Trào từ ngày 14 đến ngày 15-8-1945, ra Nghị quyết lãnh đạo toàn dân tiến hành tổng khởi nghĩa giành chính quyền, đề ra đường lối đối nội, đối ngoại trong tình hình mới. Sau Hội nghị của Đảng, Đại hội quốc dân họp vào ngày 16-8-1945. Đây là Hội nghị lịch sử quyết định thành lập Ủy ban giải phóng dân tộc Việt Nam, quy định Quốc kỳ, Quốc ca của nước Việt Nam. Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư đến toàn thể đồng bào kêu gọi quốc dân đoàn kết xung quanh Ủy ban khởi nghĩa để nổi dậy.
Hưởng ứng lời kêu gọi của lãnh tụ Hồ Chí Minh, của Mặt trận Việt Minh và Ủy ban khởi nghĩa, dưới sự lãnh đạo của Đảng, nhân dân ta đã nhất tề nổi dậy tiến hành cuộc Tổng khởi nghĩa. Ngày 19 - 8, cuộc khởi nghĩa đã giành thắng lợi ở Hà Nội. Ngày 23-8, thắng lợi ở Thừa Thiên - Huế, lật đổ chính phủ bù nhìn Trần Trọng Kim, buộc Vua Bảo Đại thoái vị. Ngày 25-8, cuộc khởi nghĩa thắng lợi ở Sài Gòn. Cuộc Tổng khởi nghĩa của nhân dân ta chuyển vào giai đoạn kết thúc. Ngày 28-8-1945, cuộc khởi nghĩa đã giành thắng lợi ở Hà Tiên và Đồng Nai Thượng, đánh dấu sự thắng lợi hoàn toàn của Tổng khởi nghĩa trên phạm vi cả nước.
Ngày 2-9-1945, trước cuộc mít tinh của hơn nửa triệu người dân, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà.
Những trang vàng truyền thống đó của lịch sử cách mạng Việt Nam mãi mãi in sâu vào ký ức của các thế hệ hôm nay và mai sau. Từ thắng lợi của cuộc Cách mạng Tháng Tám và lập ra nước Việt Nam mới, dân tộc ta đã bước tiếp những chặng đường cách mạng vô cùng gian khổ, nhưng đã làm nên những chiến thắng vẻ vang, oanh liệt, đánh thắng cả chủ nghĩa thực dân cũ và mới, có một Việt Nam thống nhất đi lên CNXH, một Việt Nam đổi mới, đẩy mạnh CNH, HĐH. Với tiềm lực và khả năng ngày càng to lớn hôm nay, chúng ta càng thấy ý nghĩa trọng đại và tầm vóc lớn lao của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.



Bài đăng trên Tạp chí Lịch sử Đảng số 8-2020
1, 2. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng Toàn tập, Nxb CTQG, H, 2000, T. 7, tr. 366, 367.