Tóm tắt: Giai đoạn lịch sử 1965-1972, đế quốc Mỹ sử dụng lực lượng không quân, hải quân được trang bị vũ khí hiện đại tiến hành chiến tranh phá hoại miền Bắc Việt Nam, với ý đồ làm suy yếu sức mạnh về kinh tế, quân sự, tạo tâm lý hoang mang, lo sợ của người dân Việt Nam trong cuộc đấu tranh chống đế quốc Mỹ xâm lược. Tiến hành cuộc chiến tranh nhân dân chống chiến tranh phá hoại trong điều kiện còn nhiều khó khăn, song dưới sự lãnh đạo của Đảng, quân và dân Hà Bắc đã đoàn kết, kiên cường xây dựng tiềm lực để chiến đấu, góp phần cùng cả nước đánh thắng các cuộc chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ.
Tỉnh Hà Bắc (tỉnh Bắc Giang và tỉnh Bắc Ninh ngày nay) nằm ở phía Đông Bắc của Tổ quốc. Trong kháng chiến chống đế quốc Mỹ, Hà Bắc với hệ thống giao thông quan trọng gồm cả đường bộ, đường sắt và đường sông1; đã trở thành nơi chung chuyển hàng viện trợ của các nước XHCN, phục vụ công cuộc xây dựng miền Bắc XHCN và chi viện chiến trường miền Nam. Theo thống kê của ngành giao thông vận tải, mật độ tàu xe qua lại Hà Bắc từ năm 1965 đến năm 1968 khoảng 2.500 đến 4.000 lượt tàu, xe/ngày, đêm2. Mặt khác với địa hình rộng, có cả đồng bằng, trung du và miền núi, Hà Bắc trở thành nơi sơ tán cơ quan, trường học, xí nghiệp, kho tàng, là nơi trú quân của các đơn vị bộ đội xây dựng, rèn luyện đi chiến đấu, là địa bàn cơ động của bộ đội chủ lực để đối phó với chiến tranh cục bộ mở rộng nếu xảy ra. Hà Bắc còn là trọng điểm về quân sự với hệ thống trận địa tên lửa, pháo cao xạ, sân bay chiến đấu bảo vệ Thủ đô Hà Nội từ phía Đông Bắc của Tổ quốc...
Thấy rõ vị trí địa quân sự, kinh tế, giao thông vận tải quan trọng của Hà Bắc, ngay từ những năm 1960-1964, đế quốc Mỹ đã thả xuống Hà Bắc nhiều toán biệt kích, tập trung ở các huyện miền núi Lục Ngạn, Sơn Động và kích động nhóm thổ phỉ, bất mãn với chính quyền cách mạng nổi dậy, quấy rối gây bạo loạn, chờ sơ hở để nổi dậy cướp chính quyền. Trọng điểm về kinh tế, hệ thống giao thông, các điểm dân cư của Hà Bắc trở thành mục tiêu bắn phá của đế quốc Mỹ. Tính bình quân mỗi người dân Hà Bắc lúc bấy giờ phải “cõng” trên lưng 1.090 kg bom đạn của kẻ thù3.
Trước yêu cầu mới của cách mạng, Hà Bắc đã tích cực xây dựng tiềm lực vững mạnh góp phần cùng cả nước đánh thắng chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ, bảo vệ vùng trời Hà Bắc.
Thứ nhất, chủ động chuyển hướng xây dựng thế trận chiến tranh nhân dân. Bước sang năm 1965, đế quốc Mỹ leo thang đánh phá miền Bắc, với mục tiêu bao vây, cô lập, cắt đứt sự chi viện từ nước ngoài, ngăn chặn chi viện của miền Bắc đối với miền Nam; uy hiếp tinh thần, làm lung lay quyết tâm chống Mỹ của nhân dân ta, buộc ta phải chấm dứt chiến tranh theo các điều kiện của đế quốc Mỹ.
Trước tình hình đó, ngày 28-8-1965, Tỉnh ủy Hà Bắc ra Nghị quyết số 35-NQ/TU chuyển hướng toàn diện tư tưởng, tổ chức, kinh tế, quốc phòng sang thời chiến. Nghị quyết nêu rõ: “Tự lực cánh sinh, tin tưởng vào khả năng của mình, bất kỳ tình huống nào cũng phải nắm vững tay cày, tay súng, đảm bảo chiến đấu thắng lợi, đảm bảo sinh hoạt của nhân dân về mọi mặt. Ra sức phát triển sản xuất, củng cố hợp tác xã, củng cố các cơ sở kinh tế. Quyết tâm xây dựng hậu phương vững mạnh... củng cố đầy đủ tiềm lực cho quốc phòng, làm tốt việc xây dựng cho quân đội và làm đầy đủ trách nhiệm chi viện cho miền Nam và quốc tế... Khẩn trương xây dựng lực lượng chiến đấu, làm tốt công tác phòng tránh, giữ gìn trật tự trị an, vừa sản xuất, vừa sẵn sàng chiến đấu...”4.
Nghị quyết số 35-NQ/TU của Tỉnh ủy đã cụ thể hoá Nghị quyết của Trung ương Đảng về chuyển hướng chiến lược từ thời bình sang thời chiến, từ thời kỳ thực hiện một nhiệm vụ xây dựng CNXH sang thời kỳ thực hiện hai nhiệm vụ vừa xây dựng CNXH, vừa chiến đấu bảo vệ quê hương và thực hiện nghĩa vụ đối với sự nghiệp cách mạng cả nước. Do làm tốt công tác tư tưởng nên trong khói lửa chiến tranh, sự nghiệp xây dựng kinh tế của Hà Bắc vẫn phát triển mạnh mẽ. Các phong trào “Tay cày tay súng”, “Tay búa tay súng”, “Tiếng hát át tiếng bom”... sôi nổi khắp các địa phương, cơ quan, đơn vị, nhà máy, xí nghiệp. Xây dựng lực lượng bảo đảm nhiệm vụ chiến đấu tại địa phương và chi viện cho tiền tuyến được triển khai nhanh chóng, hiệu quả. Chỉ trong thời gian ngắn, Hà Bắc đã xây dựng xong và bàn giao cho chiến trường miền Nam một trung đoàn với chất lượng huấn luyện tốt, đúng với khẩu hiệu “Luyện hay, học giỏi, đi tốt, đánh thắng”, sau này trở thành trung đoàn đánh giỏi ở chiến trường Khu V. Từ năm 1965 đến năm 1972, Hà Bắc xây dựng được hai trung đoàn, 14 tiểu đoàn bổ sung cho lực lượng chiến đấu ở chiến trường miền Nam. Đối với lực lượng chiến đấu tại địa phương, Hà Bắc xây dựng các đại đội bộ binh, pháo cao xạ 37 ly, súng máy 14,5 ly và trung đội công binh, đáp ứng tốt yêu cầu sẵn sàng chiến đấu. Bước sang năm 1972, với quyết tâm “xây dựng lực lượng mạnh bảo đảm đánh thắng kẻ địch”, Hà Bắc tiếp tục xây dựng thêm các tiểu đoàn pháo cao xạ, đại đội công binh làm nhiệm vụ chiến đấu bảo vệ cầu Bắc Giang, cầu Đáp Cầu.
Sau khi Trung ương Đảng có chủ trương tổ chức dân quân tự vệ trực chiến, Hà Bắc đã xây dựng lực lượng dân quân tự vệ đông đảo, được trang bị vũ khí tham gia bắn máy bay Mỹ. Ngay trận đầu đế quốc Mỹ tấn công vào địa bàn Hà Bắc (23-8-1965), dân quân tự vệ 18 xã và thị trấn Kép (Lạng Giang) đã hiệp đồng nổ súng bắn máy bay Mỹ. Ngày 20-9-1965, dân quân các dân tộc xã Dương Hưu (huyện Sơn Động) bắn rơi tại chỗ một máy bay Mỹ bằng 7 viên đạn súng trường, lập công đầu vẻ vang, dấy lên phong trào thi đua bắn máy bay Mỹ bằng súng bộ binh và làm cho phong trào xây dựng lực lượng dân quân tự vệ phát triển mạnh mẽ, tạo nên lưới lửa tầm thấp dày đặc. Khống chế được vùng trời tầm thấp buộc đế quốc Mỹ khi tấn công phải nâng độ cao, tạo cơ hội để lực lượng quân đội Hà Bắc sử dụng pháo cao xạ, tên lửa tiêu diệt mục tiêu. Tháng 8-1966, đế quốc Mỹ buộc phải thay đổi cách đánh bằng việc bay cao hơn. Trước tình hình đó, Tỉnh ủy Hà Bắc chỉ đạo rút lực lượng dân quân tự vệ trực chiến, đẩy mạnh phong trào “Tay cày tay súng, tay búa tay súng”, “Người ở đâu ở đó có trận địa” vừa tiết kiệm được sức dân, vừa đảm bảo được lực lượng đánh địch. Nhiều xã, hợp tác xã, cơ quan, xí nghiệp, công nông, lâm trường ở các trọng điểm đã tổ chức tốt lực lượng trực chiến đấu đánh địch.
Thứ hai, các nghị quyết của Đảng được quán triệt, triển khai nhanh, hiệu quả và được cụ thể thành khẩu hiệu hành động “đánh là thắng”. Trong chiến đấu chống chiến tranh phá hoại, Hà Bắc đã huy động tối đa sức dân với hàng chục triệu ngày công tham gia đào đắp trận địa, sửa chữa cầu đường, sân bay; làm nhà ở, lán trại, đan mũ, áo giáp rơm cho bộ đội. Quân và dân Hà Bắc hiệp đồng phối hợp thực hiện tốt nhiệm vụ chiến đấu và phục vụ chiến đấu, bảo đảm giao thông vận tải qua địa bàn luôn thông suốt; các cơ quan, đơn vị, trường học sơ tán về Hà Bắc an toàn. Huấn luyện được hàng nghìn pháo thủ dự bị tham gia cùng lực lượng pháo cao xạ đóng tại địa phương chiến đấu trên 400 trận với máy bay địch, điển hình như dân quân tự vệ Nam Hồng, Đa Mai, Mỹ Độ (Bắc Giang), Mễ Sơn, Hòa Long (Bắc Ninh)... Hội mẹ chiến sĩ được thành lập cùng với hội phụ nữ đã làm tốt công tác chăm sóc bộ đội, nhất là ở những vùng trọng điểm trong chiến đấu; thực hiện chính sách thương binh, gia đình liệt sĩ, qua đó động viên kịp thời gia đình chính sách, huy động được sức mạnh toàn dân tham gia kháng chiến và phục vụ chiến đấu.
Mặc dù đế quốc Mỹ đánh phá ác liệt vùng nông thôn và các cơ sở kinh tế gây cho Hà Bắc nhiều khó khăn song không làm thể làm nhụt ý chí chiến đấu và quyết tâm đánh thắng kẻ thù xâm lược. Hà Bắc tiếp tục có những đóng góp quan trọng góp phần làm thất bại chiến lược chiến tranh của đế quốc Mỹ. Trên mặt trận nông nghiệp, Hà Bắc đã có thêm nhiều hợp tác xã đạt 5 tấn/ha/năm. Từ 10 hợp tác xã nông nghiệp trước khi chiến tranh phá hoại nổ ra đến 98 hợp tác xã và cả huyện Tiên Sơn đạt 5 tấn/ha/năm. Sản xuất công nghiệp vẫn được duy trì trong hoàn cảnh phải sơ tán, song hỗ trợ tích cực sản xuất nông nghiệp. Trên mặt trận văn hóa-xã hội, các cơ sở giáo dục đào tạo bị đánh phá các liệt, phải sơ tán, làm mới song kết quả giáo dục vẫn được giữ vững và có bước phát triển. Các cơ sở y tế phải làm việc trong điều kiện sơ tán với nhiều khó khăn nhưng mạng lưới y tế từ tỉnh đến xã được củng cố và phát triển, vệ sinh phòng bệnh, cấp cứu khi chiến sự xảy ra luôn kịp thời. Trong 40 lần tuyển quân, ngành y tế đã phối hợp với cơ quan quân sự các cấp tổ chức khám sức khỏe cho trên 180 nghìn thanh niên để tuyển vào quân đội và tổ chức giao hàng nghìn thanh niên thấp bé nhẹ cân sau nuôi dưỡng cho lực lượng quân đội. Ngành văn hóa thông tin hoạt động sôi nổi, tích cực; nhiều đội văn công, đoàn văn nghệ đã đem tiếng hát lên tận trận địa phục vụ bộ đội, chiến sỹ, dân quân tự vệ đang làm nhiệm vụ chiến đấu. Đồng thời đi sâu phát động phong trào văn hóa văn nghệ trong quần chúng nhân dân, tạo không khí hăng say lao động sản xuất và chiến đấu; phát động phong trào học và làm theo sách báo.
Ngay khi chiến tranh phá hoại chưa lan tới địa phương, Tỉnh ủy Hà Bắc đã ra nghị quyết chỉ đạo chặt chẽ nhiệm vụ phòng không nhân dân, tổ chức các đoàn cán bộ lãnh đạo đi học tập kinh nghiệm của tỉnh Thanh Hóa, kịp thời tổ chức quán triệt, triển khai sâu rộng trong cán bộ, đảng viên và nhân dân. Qua đó nhận thức rõ âm mưu, đánh giá đúng mặt mạnh yếu của đế quốc Mỹ; đồng thời tích cực, khẩn trương chuẩn bị mọi mặt đối phó với chiến tranh phá hoại. Nhân dân Hà Bắc đã đào gần 3 triệu hầm bố, hào giao thông làm nơi sơ tán, cấp cứu, điều trị thương binh, cất giấu tài sản và gia súc, gia cầm, nên hạn chế được nhiều thiệt hại về người và của. Ngay từ những năm đầu chống chiến tranh phá hoại, thị xã Bắc Giang đã được Nhà nước tặng thưởng Huân chương chiến công hạng Nhất về thành tích chiến đấu vào bảo vệ nhân dân. Tổng kết 4 năm chống chiến tranh phá hoại (1964-1968), Quân ủy Quân khu Tả Ngạn đánh giá: Hà Bắc là tỉnh làm tốt công tác phòng tránh, số bị thương, chết ngoài hầm tỷ lệ thấp nhất so với các tỉnh trong Quân khu...
Sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, vùng cao, miền núi Hà Bắc có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống là nơi ẩn náu của các lực lượng chống phá. Một số nơi của huyện Sơn Động, Lục Ngạn, Lục Nam, Yên Thế hình thành các băng nhóm phản động cấu kết với lực lượng lưu vong chống đối chính quyền. Trước tình hình đó, Tỉnh ủy Hà Bắc ra nghị quyết chuyển hướng công tác tư tưởng và tổ chức từ thời bình sang thời chiến với phương châm chỉ đạo chặt chẽ nhiệm vụ bảo vệ trị an, tiến hành củng cố, xây dựng cơ sở yếu kém và vùng xung yếu. Thực hiện điều tra, nắm chắc tình hình chính trị của địch tại địa phương, quản lý chặt chẽ các đối tượng nghi vấn, kịp thời giáo dục, trấn áp lực lượng chống đối, kiên quyết cải tạo những phần tử xấu. Phát động phong trào toàn dân làm công tác trị an. Kịp thời phát hiện và ngăn chặn chiến tranh tâm lý của địch, phát hiện và dập tắt các luận điệu phản tuyên truyền xuyên tạc, nói xấu chế độ. Kiên quyết trấn áp số tu sĩ lợi dụng tôn giáo hoạt động phá hoại cách mạng, giữ vững được tư tưởng quần chúng. Do làm tốt công tác này nên trong hai cuộc chiến đấu chống chiến tranh phá hoại, Hà Bắc đã bảo vệ tuyệt đối an toàn về an ninh chính trị và trật tự xã hội, các cơ sở yếu kém, vùng xung yếu vẫn giữ được ổn định.
Thứ ba, bảo đảm giao thông vận tải, yếu tố then chốt làm nhụt ý chí xâm lược của kẻ thù. Qua địa phận Hà Bắc có hai tuyến đường vận chuyển chính là Quốc lộ 1A và đường sắt Lạng Sơn-Hà Nội với chiều dài 65 km; tuyến đường sắt Kép-Bắc Thái chạy qua Hà Bắc dài 30 km, cùng nhiều cảng sông, bến phà quan trọng và một mạng lưới tỉnh lộ, đường liên huyện, liên xã đã đảm đương vận chuyển một khối lượng khổng lồ về trang thiết bị vũ khí, đạn dược, quân trang, quân dụng phục vụ cho chiến trường.
Nghị quyết Ban Thường vụ Tỉnh ủy Hà Bắc cũng xác định rõ: “Vị trí giao thông của Hà Bắc rất quan trọng, nó là con đường bộ chủ yếu tiếp nhận hàng viện trợ của các nước xã hội chủ nghĩa cho việc chiến đấu, xây dựng kinh tế của miền Bắc và cho tiền tuyến miền Nam. Đế quốc Mỹ sẽ tập trung đánh phá ác liệt vào giao thông nên nhiệm vụ đảm bảo giao thông là nhiệm vụ trung tâm, có tính chất chiến lược, phải dốc sức của toàn Đảng, toàn dân để đảm bảo giao thông, thông suốt và an toàn trong bất kỳ tình huống nào”5. Điểm nổi bật là Hà Bắc đã phát động rộng rãi phong trào toàn dân làm công tác giao thông vận tải, lấy lực lượng dân quân tự vệ và thanh niên làm nòng cốt, phát huy và tận dụng được mọi khả năng của quần chúng. Nhiều con đường vòng tránh và cầu phà mới ra đời. Nhiều bến phà mới được làm thêm ở khắp các nơi xung yếu. Hà Bắc trở thành tỉnh đầu tiên ở miền Bắc ghép cầu phao bằng thuyền nan ở bến phà Bố Hạ cho xe ô tô 10 tấn chạy an toàn. Tự thiết kế thi công lấy các cầu phao bằng gỗ, bằng tre, luồng ở Bến Lường đảm bảo giao thông thông suốt trong mùa mưa lũ. Ngoài ra, quân và dân Hà Bắc còn tham gia phá hủy hàng nghìn quả bom nổ chậm, bảo đảm an toàn giao thông và sản xuất. Trong cả hai cuộc chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ, Hà Bắc đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ bảo đảm giao thông, không để tắc đường quá 24 giờ.
Thứ tư, xây dựng hậu phương vững mạnh, chi viện sức người cho tiền tuyến lớn miền Nam. Từ năm 1965 đến năm 1975, Hà Bắc thực hiện 40 đợt tuyển quân đều đạt và vượt chỉ tiêu Nhà nước giao, là tỉnh có thành tích tuyển quân cao nhất trong địa bàn Quân khu 1, khẩu hiệu “Thóc thừa cân, quân thừa người” được quán triệt và tổ chức thành phong trào thi đua rộng khắp trong toàn tỉnh. Ngoài nhiệm vụ tuyển quân, Hà Bắc còn tổ chức nhiều đơn vị quân B để cử đi chiến đấu ở chiến trường miền Nam. Các đơn vị của tỉnh cử đi chiến đấu đều phát huy truyền thống đánh giặc giỏi, công tác tốt, như Trung đoàn Đề Thám chiến đấu ở chiến trường Quảng Nam, Quảng Ngãi, Kon Tum. Trung đoàn công binh Ngô Gia Tự làm đường Trường Sơn được thưởng cờ “Đục thủng Trường Sơn mở đường thắng lợi”, được đề nghị tặng danh hiệu đơn vị anh hùng. Trung đoàn pháo cao xạ bảo vệ Cầu Hàm Rồng hầu hết là con em Hà Bắc... Cùng với nhiệm vụ tuyển quân, chi viện sức người cho tiền tuyến, Hà Bắc còn thực hiện tốt chính sách hậu phương quân đội. Các hợp tác xã, dân quân, thanh niên, phụ nữ, thiếu nhi ở cơ sở đã tổ chức lao động XHCN giúp đỡ gia đình liệt sĩ, gia đình thương binh, gia đình bộ đội hàng trăm nghìn ngày công, hàng nghìn tấn thóc và hàng chục vạn đồng, tu sửa, làm mới nhà cho gia đình liệt sĩ.
Thứ năm, hoạt động kết nghĩa góp phần giác ngộ chính trị, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của quân dân hai miền Nam-Bắc đối với sự nghiệp cách mạng chung của cả nước. Thực hiện chủ trương của Ban Bí thư Trung ương Đảng, Hà Bắc tổ chức kết nghĩa với hai tỉnh là Chợ Lớn-Sóc Trăng. Công tác kết nghĩa là một hình thức đấu tranh thống nhất, có nội dung phong phú, có tác dụng truyền cảm và cổ vũ động viên cán bộ chiến sĩ và đồng bào ở cả hai miền Nam Bắc tăng cường đoàn kết chiến đấu đánh bại âm mưu xâm lược của đế quốc Mỹ và tay sai.
Chủ trương của Ban Bí thư Trung ương Đảng được quân và dân Hà Bắc triển khai chủ động, sáng tạo trong thực tiễn cách mạng, tạo động lực thúc đẩy phong trào thi đua sản xuất, chiến đấu và xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật của CNXH. Nhiều tấm gương hy sinh anh dũng đã có tác dụng thôi thúc, giục giã thanh niên tự nguyện nhập ngũ tham gia chiến đấu bảo vệ miền Bắc, giải phóng miền Nam. Những hoạt động nghĩa tình thu hút đông đảo nhân dân từ già đến trẻ, từ miền xuôi đến miền ngược đều tích cực tham gia hưởng ứng bằng những việc làm thiết thực. Nhiều công trình mang tên các đơn vị, địa phương kết nghĩa mọc lên trên quê hương Hà Bắc, như: rừng Lộc Ninh ở Tân Yên, đường cây kết nghĩa ở huyện Yên Phong, cánh đồng Nguyễn Văn Trỗi, Nguyễn Văn Bé ở huyện Gia Lương, trạm bơm Yên Phú, Yên Long ở huyện Yên Dũng... Hoạt động kết nghĩa tạo lên không khí thi đua sôi nổi xây dựng Hà Bắc thành cơ sở vững chắc để bảo vệ thành quả XHCN, đồng thời cổ vũ, động viên nhân dân miền Nam nói chung, địa phương kết nghĩa nói riêng hăng hái chiến đấu chống đế quốc Mỹ xâm lược, cùng nhau thực hiện thắng lợi nhiệm vụ cách mạng đề ra.
Hà Bắc là một trong những mục tiêu trọng điểm mà đế quốc Mỹ tập trung bắn phá, bằng đủ các loại máy bay, ở tất cả các địa phương trong tỉnh, nhằm uy hiếp tinh thần kháng chiến của nhân dân, hủy diệt con đường vận chuyển hàng hóa do các nước XHCN anh em viện trợ cho Việt Nam. Đế quốc Mỹ đã dùng 6.219 lần chiếc máy bay các loại, kể cả máy bay B52 và F111 đánh phá tỉnh Hà Bắc với số lượng bom đạn lên đến 26.258 tấn6.
Theo tiếng gọi của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, quân và dân Hà Bắc đoàn kết một lòng củng cố, xây dựng thế trận chiến tranh nhân dân, củng cố vững chắc tiềm lực mọi mặt đủ sức đương đầu với các cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc của đế quốc Mỹ, bảo đảm mạch máu giao thông thông suốt và thực hiện nhiệm vụ với tiền tuyến lớn miền Nam. Các cuộc tấn công của đế quốc Mỹ xâm phạm bầu trời, vùng đất Hà Bắc đã bị đánh trả một cách thích đáng: 162 chiếc máy bay bị bắn hạ, 92 giặc lái máy bay bị tiêu diệt và bắt sống7.
Ngoài thành tích đánh trả máy bay giặc Mỹ, quân dân Hà Bắc đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ xây dựng hậu phương vững mạnh, chi viện sức người sức của cho tiền tuyền lớn miền Nam và trọn vẹn nghĩa tình với nhân dân các tỉnh kết nghĩa.
__________________
1. Hà Bắc có Quốc lộ 1A chạy qua. Hệ thống đường sắt nối liền Hà Nội-Lạng Sơn, Kép-Bắc Thái, Bố Hạ-Kép-Quảng Ninh. Đường thủy với hệ thống sông ngòi dày đặc, có các con sông lớn chảy qua như: sông Cầu, sông Lục Nam, sông Thương, sông Đuống, sông Thái Bình... với chiều dài 495 km, có giá trị quan trọng trong các cuộc chiến tranh chống giặc ngoại xâm xâm lược nước ta. Từ Hà Bắc bằng con đường thủy, bộ, hàng viện trợ của các nước XHCN được chuyển ra phía trước. Do đó, mật độ tàu, xe qua lại Hà Bắc rất cao
2, 3. Xem “Đề cương Tổng kết chiến tranh nhân dân đánh thắng chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ tại Hà Bắc (1965-1972)”, tài liệu mật lưu trữ tại Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Bắc Giang, tr. 2, 2
4. Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Bắc Ninh: Lịch sử Đảng bộ tỉnh Bắc Ninh (1926-2008), Nxb CTQG, H, 2010, tr. 341-342
5. Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Bắc Giang: Bắc Giang lịch sử kháng chiến chống Mỹ, cứu nước 1954 - 1975, Nxb QĐND, H, 2003, tr. 63
6, 7. Xem Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Bắc Giang: Bắc Giang những chặng đường lịch sử, Nxb CTQG, H, 1999, tr. 303, 30.